Малата пацифичка држава Вануату покрена иницијатива во Обединети нации за обезбедување климатски репарации од земјите што не преземаат доволно мерки за намалување на емисиите на стакленички гасови. Нацрт-резолуцијата, за која се очекува гласање до крајот на март во Генерално собрание на Обединетите нации, веќе предизвика силна реакција од Соединети Американски Држави.
Според дипломатски упатства испратени до американските амбасади и конзулати, Стејт департментот „остро се спротивставува“ на предлогот, оценувајќи дека неговото усвојување „може да претставува голема закана за американската индустрија“. Вашингтон ги повикува другите држави да извршат притисок врз Вануату да го повлече текстот од процедура.
Од каде произлегува иницијативата?
Предлогот се темели на советодавното мислење што минатиот јули го донесе Меѓународен суд на правдата. Судот оцени дека „чиста, здрава и одржлива животна средина“ е човеково право и дека државите што не преземаат „соодветни мерки за заштита на климатскиот систем“ можат да ги прекршат своите меѓународни обврски.
Иако мислењето не е правно обврзувачко, беше оценето како пресвртница во меѓународното климатско право. Судот наведе и дека државите погодени од последиците од климатските промени би можеле да имаат право на обештетување.
Вануату, како и многу други островски земји, стравува за сопствениот опстанок поради порастот на нивото на морето и зачестените екстремни временски појави. Амбасадорот на Вануату во ОН најави дека земјата ќе инсистира на гласање во март, со цел правните заклучоци да се претворат во конкретна мултилатерална акција.
Што предвидува резолуцијата?
Нацрт-текстот предвидува усвојување национални планови за климатска акција со цел ограничување на глобалното затоплување под 1,5 степени Целзиусови, постепено укинување на субвенциите за истражување и експлоатација на фосилни горива, како и обврска државите што ги прекршуваат климатските обврски да обезбедат „целосна и навремена репарација за штетата“. Дополнително, се предлага воспоставување Меѓународен регистар на штети, кој би служел за евидентирање на докази и побарувања поврзани со последиците од климатските промени. Иако резолуциите на Генералното собрание не се правно обврзувачки, тие носат значајна политичка тежина и можат да влијаат врз идните правни и дипломатски процеси на глобално ниво.
Американска реакција и поширок контекст
Администрацијата на претседателот Доналд Трамп оценува дека иницијативата претставува „пречекорување на надлежностите на Обединетите нации“ и обид да се создадат нови правни обврски врз основа на климатски модели и историска одговорност.
Според дипломатските информации, некои економски сили изразиле загриженост за одредени аспекти од текстот, иако нивните официјални позиции сè уште не се целосно објавени.
Граѓански организации за човекови права, пак, ја поддржуваат иницијативата, оценувајќи дека станува збор за чекор кон поголема одговорност на државите со високи емисии и кон признавање на правото на здрава животна средина.
Мартовско гласање со глобални последици
Гласањето во март може да стане пресвртница во меѓународната климатска политика – од доброволни заложби кон прашање на правна и финансиска одговорност.
За Вануату, темата е прашање на опстанок. За големите економии – прашање на потенцијални милијардни обврски. А за меѓународната заедница – тест за тоа колку сериозно ја сфаќа врската меѓу климатските промени и човековите права.
