Што навистина се менува со новиот Закон за високо образование? Кој добива нови овластувања, а кој губи сигурност? И најважно – зошто прашањето за автономијата на универзитетот не е техничка расправа меѓу професори, туку суштинско прашање за демократската зрелост на општеството?
Автономијата како цивилизациска линија
Предлог-законот воведува можност министерот да укинува одлуки на универзитетските органи, бара политичка согласност за статутот на установата и предвидува периодичен реизбор на редовните професори. На прв поглед, станува збор за механизми на „контрола на законитоста“ и „подобрување на квалитетот“. Но кога извршната власт станува последна инстанца во академските прашања, а професорите влегуваат во циклус на редовна повторна евалуација, се поставува прашањето дали автономијата останува принцип или станува условна категорија.
Зошто ова е важно надвор од универзитетските амфитеатри? Затоа што автономијата на универзитетот не е административна привилегија, туку цивилизациска гаранција дека знаењето ќе остане независно од дневната политика и економските интереси. Универзитетот е институција што мора да има право да ја критикува власта, да ги преиспитува општествените модели и да произведува непријатни прашања. Ако тој простор стане зависен од согласности и интервенции, тогаш не се менува само статусот на професорите – се менува рамнотежата меѓу знаењето и моќта во целото општество.
Автономијата на универзитетот има четири димензии: организациска, финансиска, кадровска и академска. Организациската автономија значи универзитетот сам да ги уредува своите внатрешни правила и статут. Финансиската автономија подразбира слободно управување со сопствените средства. Кадровската автономија значи самостојност при изборот во звања и раководни позиции. Академската автономија, пак, е сржта – правото наставата и истражувањето да се одвиваат без политичка или економска диктација.
Кога автономијата станува условна
Предложениот закон ја поместува тежината на одлучувањето кон извршната власт. Кога министерот добива право да укинува одлуки на универзитетските органи, кога статутот зависи од политичка согласност, а финансиските планови подлежат на административна проверка и измени, тогаш автономијата престанува да биде самостојна зона и станува условена надлежност. Автономијата не значи отсуство на отчетност. Таа значи отчетност кон академските стандарди, а не кон политичката волја.
Власта формално не управува со наставата. Таа управува со рамката. Но рамката ја одредува слободата. Кога клучните акти можат да бидат суспендирани, кога раководните структури се делумно политички именувани, а кадровската сигурност е привремена, се создава систем на институционална зависност. Не станува збор за директна цензура, туку за архитектура во која интервенцијата секогаш е можна.
Токму тука лежи суштината: автономијата не се укинува со една одредба. Таа се релативизира преку низа механизми што ја ставаат под постојан надзор. А надзорот, кога е траен, ја менува културата на институцијата.
Што се однесува до реизборот на професорите кој се воведува со новиот предлог закон, проблемот не е во тоа што постои реизбор. Проблемот е во тоа дали реизборот е механизам за подигнување на квалитетот или инструмент што ја прави академската позиција условна и потенцијално зависна. Доживотното звање може да создаде самодоволност, но временскиот мандат може да создаде страв. Прашањето е каде системот ја поставува рамнотежата меѓу сигурноста и одговорноста.
Моделот што ќе ги формира идните генерации
Под прашање е моделот на универзитет што ќе ги формира идните генерации.
Студентите немаат корист од институција што внимава што зборува. Студентите немаат корист од систем во кој професорите функционираат во состојба на постојана институционална неизвесност. Универзитет под услов произведува знаење под услов.
Борбата не е симболична. Таа е за просторот во кој ќе учат да мислат без одобрение. Ако автономијата се стесни, се стеснува и опсегот на дебата. Ако професорот е ранлив, ранливо е и знаењето.
Универзитет што ја губи автономијата постепено престанува да биде коректив на моќта и почнува да функционира како нејзин технички партнер. Произведува согласност. Произведува клиентелисти и апаратчици.
Законот не треба да биде алатка за дисциплинирање на академијата, туку рамка што ја штити нејзината слобода. Универзитетот не е одделение во министерство. Тој е институција што постои за да ја проверува моќта, не да ѝ служи. Кога автономијата се сведува на условена надлежност, се менува архитектурата на целиот систем.
Прашањето затоа не е дали ќе има контрола. Прашањето е кој ја врши и до каде допира. Ако границата се помести предалеку, универзитетот ќе остане формално слободен, но суштински зависен.
А општество што ја навикнува својата интелектуална класа на зависност, постепено се одвикнува од слобода.
