По неуспешните разговори меѓу претставници на Гренланд, Данска и САД, американскиот претседател Доналд Трамп повторно ја отвори можноста за напуштање на НАТО, поврзувајќи ја алијансата со својата долгогодишна амбиција за преземање контрола врз Гренланд. Изјавите доаѓаат во момент на зголемени геополитички тензии на Арктикот и предизвикуваат загриженост кај европските сојузници.
На прашање дали би бил подготвен да го напушти НАТО, Трамп изјави дека Гренланд е „исклучително важен за националната безбедност на САД“, додавајќи дека Данска, според него, нема капацитет сама да го заштити островот од потенцијални закани од Русија или Кина. Со тоа, Трамп индиректно сугерира дека американските безбедносни интереси треба да имаат приоритет над постојните сојузнички рамки.
Данската влада реагираше со најави за засилено воено присуство на Гренланд и апел до НАТО за поголема и потрајна ангажираност на Арктикот. Премиерката Мете Фредериксен порача дека безбедноста на островот е „заедничка одговорност на целата алијанса“, став што го поддржаа и други европски држави.
Главниот секретар на НАТО, Марк Руте, истакна дека Арктикот станува сè поважен поради отворањето на нови поморски рути и зголеменото присуство на Русија и Кина. Според него, безбедноста на регионот не смее да се разгледува изолирано од колективната одбрана.
Може ли САД правно да излезат од НАТО?
Иако реториката на Трамп е остра, правните експерти предупредуваат дека излезот од НАТО не е едноставна одлука. Законот за национална одбрана на САД од 2024 година предвидува дека претседателот не може самостојно да ја повлече земјата од алијансата без двотретинско мнозинство во Сенатот или експлицитен акт на Конгресот.
Професорката по американско право Илариа ди Џоја оценува дека, иако постојат правни „кочници“, тие не се апсолутни. Трамп би можел да се повика на своите уставни овластувања во надворешната политика или на улогата на врховен командант, што би отворило сериозна уставна криза меѓу извршната власт и Конгресот.
Постојат и историски преседани, како повлекувањето на претседателот Џими Картер од одбранбениот договор со Тајван во 1978 година, но експертите нагласуваат дека НАТО, како колективен безбедносен столб на Западот, има далеку поголема тежина и последици.
Политичката штета е веќе направена
И покрај правната неизвесност, аналитичарите се согласуваат дека самото преиспитување на членството на САД во НАТО веќе има штетно влијание. Се нарушува довербата меѓу сојузниците, се слабее кредибилитетот на колективната одбрана и се отвора простор за геополитичка нестабилност.
Како што истакнуваат експертите, дури и ако формалното напуштање на НАТО остане малку веројатно, продолжувањето на ваквата реторика создава долгорочни последици за европската безбедност и за улогата на САД како гарант на западниот безбедносен поредок.
