Технолошката сувереност односно способноста на државата самостојно да развива, контролира и применува клучни технологии без критична зависност од странски актери, станува едно од централните прашања на националната безбедност во 2026 година, предупредуваат меѓународни експерти. Во дигитална ера во која интернетот, податоците и вештачката интелигенција се основа на функционирањето на општествата, контролата врз технологијата сè повеќе се изедначува со контролата врз територијата.
Канадскиот геополитички аналитичар Абишур Пракеш ја илустрира опасноста од технолошка зависност со едноставна аналогија: доколку давателот на интернет-услугата е непријател, тој одлучува кога, како и под кои услови државата функционира. Во таков контекст, прашањето не е техничко, туку длабоко политичко и безбедносно.
Што значи технолошка сувереност?
Експертката за дигитална геополитика Елена Роси ја дефинира технолошката сувереност како способност на државата да носи автономни одлуки во дигиталниот простор без притисок од надворешни технолошки актери. Тоа подразбира контрола врз три клучни столба: инфраструктурата (комуникациски мрежи и дата-центри), податоците (нивно складирање и сопственост) и алгоритмите, особено оние поврзани со генеративната вештачка интелигенција.
Во пракса, технолошката сувереност денес се манифестира преку контролата врз полупроводниците, развојот на вештачката интелигенција и управувањето со критичната дигитална инфраструктура. Дел од државите ја зајакнуваат оваа контрола преку регулативи што ги обврзуваат технолошките компании податоците на граѓаните да ги чуваат локално, под национална јурисдикција.
Отпорност наместо зависност
Главната придобивка од поголема технолошка сувереност е отпорноста на уцени и притисоци. Во услови кога дигиталната зависност може да се користи како геополитичко оружје, технолошки посуверена држава може да обезбеди континуитет на клучната инфраструктура како здравството, енергетските системи и одбраната – дури и во услови на криза.
Американскиот технолошки аналитичар Марк Андрисен посочува дека контролата врз софтверот значи и контрола врз правилата на играта, додавајќи дека суверенитетот поттикнува локални иновации и овозможува развој на технологии усогласени со националните етички и правни стандарди.
Потполната сувереност – недостижен идеал
Сепак, експертите предупредуваат дека целосната технолошка самодоволност е мит. Индискиот аналитичар Адитија Раџ Каули нагласува дека глобалните синџири на снабдување се толку испреплетени што ниту една држава, па ни големи економии како Индија, не може самостојно да произведе напредни технолошки системи без меѓународна соработка.
Наместо изолација, реалната цел е „стратешка автономија“ – намалување на зависноста до ниво на кое државата може брзо да најде алтернатива доколку еден добавувач стане недостапен. Во тој правец, Индија развива национална дигитална инфраструктура, додека Европска Унија се обидува да ја зајакне својата позиција преку регулативи за чипови, податоци и вештачка интелигенција.
„Дигитални подстанари“ во глобалната економија
Извршниот директор на SAP, Кристијан Клајн, предупредува дека технолошката сувереност повеќе не е прашање на економски престиж, туку услов за национален опстанок. Според него, користењето исклучиво странски дигитални системи значи увоз на туѓи вредности, норми и пристрасности во основата на државните институции.
Аналитичарите оценуваат дека во 2026 година технолошката сувереност е дигитален еквивалент на територијалниот интегритет. Без контрола врз клучните технологии, државите ризикуваат да станат „дигитални подстанари“, зависни од волјата на сопствениците на инфраструктурата и алгоритмите што ја движат современата економија.
