На Светскиот ден на водата, Македонија бележи загрижувачка статистика: во 2024 година 71,7 проценти од населението се снабдува од централни градски водоводи, од кои 4 проценти од примероците од урбаните водоводи биле физичко-хемиски неисправни, а 3,5 проценти микробиолошки неисправни. Истовремено, Институтот за јавно здравје оценува дека напредокот во подобрувањето на водоснабдувањето и квалитетот на површинските води не е задоволителен, што значи дека прашањето за водата во земјава одамна не е само комунално, туку и јавно-здравствено и општествено прашање.
Ако се погледнат неисправните примероци од 19-годишниот период, бројките се движеле од 0,7 до 7,0 проценти кај физичко-хемиската анализа и од 0,85 до 3,5 проценти кај микробиолошката анализа, а квалитетот и квантитетот на водата во блиска иднина може да станат уште посериозен јавно-здравствен проблем под влијание на климатските промени.
Локалната слика станува уште почувствителна кога официјалните бројки ќе се спојат со настаните од 2025 година. Во Струга, водата од изворот Шум беше ставена под забрана поради матност, а Основното јавно обвинителство отвори предмет за можна еколошка одговорност. Во Скопје, пак, граѓански организации и експерти предупредија на ризици за изворот Рашче, главниот снабдувач на градот со вода за пиење, поради можно влијание од старото индустриско загадување поврзано со „Југохром“. Овие случаи покажуваат дека прашањето за водата во Македонија не е апстрактна еколошка тема, туку директно поврзано со здравјето, урбаната безбедност и институционалната одговорност.
Проблемот не е само во водата за пиење. Институтот за јавно здравје во извештајот за површинските води и водите за капење за 2025 покажува дека сликата е нерамномерна: дел од примероците од Охридското Езеро се оценети како „одлични“, но во февруари има и примерок класифициран како „незадоволителен“, што е дополнителен потсетник дека квалитетот на водата не е трајно загарантирана состојба, дури ни кај највредните природни водни тела.
И претходните домашни извештаи укажуваат на истата слабост. ИЈЗ отворено наведува дека напредокот во подобрувањето на водоснабдувањето и квалитетот на површинските води „не е задоволителен“, особено поради недоволното пречистување на отпадните води, слабиот мониторинг и потребата од поголема одговорност на локалните власти за спречување на загадувањето. Кај реките, загадувањето често доаѓа од испуштање непречистени комунални отпадни води директно во реципиентите, а тоа значи ризик не само за екосистемите, туку и за наводнувањето, храната и јавното здравје.
Во глобалната рамка, Светскиот ден на водата се одбележува секоја година за да потсети дека слатката вода не е бесконечен ресурс и дека светот е далеку од целта „вода и санитација за сите“. UN-Water наведува дека 2,2 милијарди луѓе живеат без безбедно управувана вода за пиење, а 3,5 милијарди без безбедно управувана санитација. Оваа година меѓународните институции дополнително нагласуваат дека кризата не е само прашање на недостиг, туку и на управување, загадување и нееднаквост во пристапот.
Изворите на загадување во светот се добро познати, но и сè поразорни во комбинација. Пресудна улога имаат нетретираните отпадни води од домаќинствата и градовите, индустриските испусти, земјоделскиот отпад, прекумерната употреба на ѓубрива и пестициди, како и отпадот што завршува во реките, езерата и подземните води. UNEP предупредува и дека загадувањето со хранливи материи, хемикалии и отпад директно ги деградира слатководните екосистеми, додека ОН наведуваат дека 44 проценти од отпадните води од домаќинствата во светот не се третираат безбедно.
На ова се надоврзуваат и климатските промени, кои ја влошуваат целата водна слика. Сушите, екстремните врнежи, поплавите и топлотните бранови го менуваат и квалитетот и квантитетот на водата, а со тоа ја зголемуваат ранливоста на државите што и онака имаат недоволна инфраструктура. Во таа поширока рамка, водата станува и прашање на климатска адаптација, и на економија, и на јавно здравје.
Војните и конфликтите, исто така, се реален ризик за водните ресурси. Обединетите нации и меѓународните водни организации со години предупредуваат дека вооружените конфликти можат да уништат водоводни системи, да ја загадат околината и да го прекинат пристапот до безбедна вода, особено кога се оштетуваат санитарни мрежи, индустриски капацитети или објекти за третман на отпадни води. Во такви услови, водата престанува да биде само еколошка тема и станува прашање на преживување и безбедност.
Кога на загадувањето, климатските промени и слабата инфраструктура ќе се надоврзат и глобалните конфликти, станува јасно дека водната криза повеќе не може да се гледа како изолиран еколошки проблем.
Затоа Светскиот ден на водата не треба да биде само пригоден датум со општи пораки за природата. Во Македонија, како и глобално, водата сè појасно станува тест за институциите: дали државата знае да ги заштити извориштата, да инвестира во пречистителни системи, да спречи загадување и да обезбеди еднаква сигурност за сите граѓани. Бидејќи земја што има вода, но не ја штити доволно, многу лесно може да се најде во иднина во која водата нема да биде симбол на природно богатство, туку хроничен извор на несигурност.
