Светот и понатаму се соочува со една од најсмртоносните заразни болести. Според најновите податоци, во 2024 година од туберкулоза заболеле околу 10,7 милиони луѓе, додека 1,23 милиони починале, што ја потврдува туберкулозата како водечка причина за смрт од еден инфективен агенс во светски рамки. Истовремено, болеста и понатаму е глобален јавно-здравствен и социјален предизвик, особено во земјите со ниски и средни приходи.
Во Македонија, ситуацијата е релативно стабилна и земјата се смета за држава со низок ризик со околу 10 случаи на 100.000 жители. Според домашни податоци, годишно се регистрираат меѓу 130 и 160 нови случаи, со смртност од 6 до 15 пациенти. Иако бројките се ниски во споредба со глобалниот товар, експертите предупредуваат дека болеста не исчезнува и дека останува присутна и кај млади и кај урбани популации.
Годинашното мото: надеж и акција
Светскиот ден на туберкулозата, кој се одбележува на 24 март, годинава се одвива под мотото:
„Yes! We can end TB!“ – „Да! Можеме да ставиме крај на туберкулозата!“
Ова мото претставува глобален повик за акција, кој нагласува дека, и покрај предизвиците, е можно да се стави крај на епидемијата преку координирани напори, политичка волја и инвестиции во здравствените системи.
Улогата на Светската здравствена организација
Според Светската здравствена организација, туберкулозата останува една од водечките причини за смртност во светот. Организацијата активно ги координира глобалните напори за рано откривање, лекување и превенција, како и за имплементација на нови препораки и терапии.
Во изминатите две децении, глобалните интервенции спасиле околу 83 милиони животи, што покажува дека напредокот е можен кога постои системски пристап.
Нееднаквост во пристапот до лекување
Иако туберкулозата е превентабилна и излечлива, пристапот до дијагностика и терапија не е еднаков на глобално ниво. Особено критични се региони во Африка и делови од Југоисточна Азија, каде што се концентрирани најголем дел од случаите.
Дополнително, мултирезистентната туберкулоза (MDR-TB) претставува сериозен предизвик. Во 2024 година, само околу 2 од 5 пациенти со резистентна форма добиле соодветен третман. Причините вклучуваат ограничен пристап до дијагностика, високи трошоци и недостиг на здравствени ресурси.
Достапност на лекови и нови терапии
Стандардниот третман за туберкулоза трае 4–6 месеци и вклучува комбинација од антибиотици како рифампицин и изонијазид. Прекинување на терапијата може да доведе до развој на резистентни форми, кои се потешки и поскапи за лекување.
Во последните години се воведуваат нови, пократки режими на терапија за мултирезистентна туберкулоза, како што се BPaLM и BPaL, кои траат околу 6 месеци и покажуваат висока ефикасност. Овие терапии претставуваат значаен напредок, но нивната достапност сè уште е ограничена во многу земји.
Финансиските предизвици исто така играат улога: потребни се околу 22 милијарди долари годишно за глобално справување со туберкулозата, но инвестициите сè уште не го достигнуваат тој праг.
Вакцините во превенцијата на туберкулозата
Вакцинацијата останува една од најважните алатки за заштита од туберкулоза, особено кај децата и најранливите групи. Најчесто применувана е вакцината BCG вакцина, која се дава во многу земји како дел од редовниот календар на имунизација кај новороденчиња. Оваа вакцина не обезбедува целосна заштита од инфекција, но значително го намалува ризикот од тешки и животозагрозувачки форми на болеста кај децата.
На глобално ниво, опфатот со BCG вакцинацијата е релативно висок во земјите со висока инциденца на туберкулоза. Според податоци на меѓународни здравствени извори, повеќе од 150 земји сè уште практикуваат универзална вакцинација кај новороденчиња, додека во земјите со низок ризик се применува селективен пристап кај ризични групи. Истражувањата покажуваат дека со висока глобална покриеност (околу 90%) може да се спречат значителен број смртни случаи кај децата.
Во Македонија, BCG вакцинацијата е дел од задолжителниот календар на имунизација и се спроведува рутински кај новороденчиња. Опфатот традиционално е висок, што е еден од факторите што придонесуваат земјата да остане со низок ризик за туберкулоза. Во пракса, тоа значи дека поголемиот дел од популацијата е заштитен од најтешките форми на болеста во рана возраст.
Сепак, и покрај глобалната достапност на вакцината, опфатот со вакцинација во некои делови од светот е нерамномерен. Во одредени региони во Африка и Југоисточна Азија, покриеноста варира поради ограничен пристап до здравствени услуги, логистички предизвици и социо-економски фактори. Дополнително, прекини во синџирите на снабдување со вакцини во одредени периоди влијаат врз континуитетот на имунизацијата.
Во Европа и во дел од развиените земји, трендот во последните децении е премин од универзална кон таргетирана вакцинација, поради ниската инциденца на туберкулоза. Тоа понекогаш води до намален опфат, но не и до зголемен ризик, бидејќи стратегијата е прилагодена на епидемиолошката состојба.
И покрај постојната вакцина, научната заедница продолжува со истражувања за развој на нови, поефикасни вакцини кои би обезбедиле заштита и кај возрасната популација. Во меѓувреме, BCG останува клучен инструмент во глобалната стратегија за контрола на туберкулозата, особено во комбинација со рана дијагностика, третман и превентивни мерки.
Социјални и здравствени фактори на ризик
Туберкулозата не е само медицински, туку и социјален проблем. Ризикот значително се зголемува кај лица со ослабен имунитет (на пример лица со ХИВ), неухранетост, дијабетес и употреба на тутун и алкохол.
Особено ранливи се популациите во сиромашни и пренатрупани услови за живеење, каде што преносот на инфекцијата е полесен.
Превенција и рано откривање
Раното дијагностицирање останува клучно за контрола на болеста. Симптоми како долготрајна кашлица, ноќно потење, губење на тежина и замор не треба да се игнорираат.
Вакцинацијата со BCG кај деца, редовниот скрининг кај ризични групи и навременото лекување се основни алатки за превенција. Дополнително, јавноздравствените мерки како добра вентилација, носење маски и изолација на заразени лица помагаат во намалување на ширењето.
Иако туберкулозата и понатаму е меѓу најсмртоносните заразни болести, податоците покажуваат дека напредокот е реален. Комбинацијата од научен напредок, нови терапии, поголеми инвестиции и меѓународна соработка може да ја промени траекторијата на оваа болест.
Годинашниот Светски ден на туберкулозата не е само потсетник на проблемот, туку и повик за заедничка акција: навремено откривање, еднаков пристап до лекување и континуирана поддршка на здравствените системи. Само така визијата за свет без туберкулоза може да стане реалност.
