Денес се одбележува Светскиот ден на поезијата, ден што УНЕСКО го прогласи во 1999 година со цел да ја поддржи јазичната разновидност преку поетскиот израз, да им даде видливост на загрозените јазици и да го поттикне читањето, пишувањето и подучувањето поезија. УНЕСКО ја опишува поезијата како една од највредните форми на културен и јазичен израз на човештвото, а овој ден го гледа и како можност да се оживеат усните поетски традиции и да се зајакне врската меѓу поезијата и другите уметности.
Но Светскиот ден на поезијата не е само ден за славење на убавината на јазикот. Во неговата суштина стои и идејата дека поезијата не е украс на културата, туку простор во кој едно општество се препознава, се преиспитува и си поставува прашања. И не случајно УНЕСКО токму преку овој ден инсистира на поезијата како средство за културна видливост, дијалог и зачувување на различностите, особено во време кога глобалниот јавен простор станува сè побрз, поагресивен и посиромашен за нијанси.
Во тој поширок контекст, локалната сцена нуди многу јасен одговор зошто поезијата и денес не смее да се третира како маргинална уметност. По тој повод, разговаравме со двајца млади поети од Скопје, кои потсетуваат дека љубовта кон поетскиот збор и натаму живее, се развива и наоѓа свое место и во современиот општествен контекст.
Поетот Андреј Медиќ Лазаревски потсетува дека Светскиот ден на поезијата е ден кога се слави она што ни е најдраго, но и ден кога се потсетуваме на важноста на поезијата, а со тоа и на целата книжевност, во едно општество. Како што нагласува тој, денес не можеме да зборуваме за поезијата без да ја земеме како дел од целиот општествен контекст во кој се наоѓаме.
„Светскиот ден на поезијата треба на сите да ни покаже дека поетите и поетесите имаат голема општествена одговорност, преку нивниот поетски говор да освестуваат, да покажуваат и укажуваат и да ги проблематизираат сите општествени, социјални, класни, родови, маргинални прашања“, нагласува тој.
Според него, историјата на книжевноста и уметноста покажува дека токму преку уметничките дела најјасно се отсликувале општествените неправди и конфликти. Затоа, смета Лазаревски, и денес поетите не треба да стојат настрана, туку активно да се вклучат во отворањето и проблематизирањето на тие прашања. Во ваков општествен контекст, додава тој, поезијата не може да се слави само како естетика, туку и како ангажман што води кон ослободување.
Овој став силно се врзува и со глобалната идеја за поезијата како јазик на отпор, сведоштво и припадност. Дополнителни меѓународни толкувања на Светскиот ден на поезијата нагласуваат дека токму преку песната луѓето полесно ги пренесуваат емоциите, меморијата и идентитетот, а во некои контексти поезијата станува и еден од ретките облици на јавно зборување што може да ја пробие тишината околу траума, војна, исклученост или неправда. UNICEF USA, на пример, годинава го поврза овој ден со правото на децата да најдат сопствен глас, нагласувајќи дека поезијата им помага да учат, да ги изразат емоциите и да ги споделат сопствените приказни.
Поетесата Светла Јакшиќ, пак, во локалниот контекст ја нагласува токму живоста на поетската сцена и нејзината културна енергија. За неа, Светскиот ден на поезијата е вистинска бајка за секој поетски сладокусец, особено затоа што во деновите пред и на самиот датум често се одржуваат поетски читања, изложби, перформанси и дебати инспирирани од новите текови во поетскиот свет.
Таа вели дека е вистински предизвик да се следи таа сцена, особено во период кога промените во природата се чувствуваат и кај поетите, во нивниот развој и раскош. Според неа, секој што ја следи современата книжевност ќе се согласи дека има силна симболика во тоа што годината започнува токму со овој празник, со славење на поезијата и поетскиот израз.
Но, како што потенцира Јакшиќ, овој ден не се слави од страв дека ќе се изгуби традицијата на негување на изворниот поетски израз, туку за да се поставуваат нови стандарди и да се објавува млад, надежен ракопис.
„Секоја година сè погласно говориме и ја нагласуваме улогата на поезијата како нужен сегмент и директно влијание врз општествените состојби. Славењето на овој ден е доказ дека културата го храни општеството и му дава штит со кој ги оттурнува негативните влијанија и го одржува духот на авангардата“, вели Јакшиќ.
Таа смета дека токму благодарение на многу генерации автори со неуморен и оригинален глас, денес младите умеат да препознаат квалитетен текст, покажуваат интерес за истражување на историски периоди од нашето минато и ја користат креативната слобода за да ги изразат сопствените квалитети.
Токму во оваа линија поезијата се појавува како нешто многу повеќе од книжевен жанр. Таа е и простор на јазична слобода, и архив на чувствата, и начин на кој една заедница ги бележи своите кризи, надежи и судири. Во време на политички поларизации, војни, економски несигурности и дигитална пренатрупаност, поезијата можеби нема институционална моќ, но има моќ да именува, да згусне и да задржи нешто што често исчезнува од јавниот говор: човечката сложеност. УНЕСКО токму затоа инсистира и на нејзината улога во зачувувањето на јазиците и усните традиции, бидејќи таму каде што исчезнуваат јазичните нијанси, исчезнува и дел од културната меморија.
Во македонски услови, ова прашање добива дополнителна тежина. Поетската сцена можеби не е масовна во комерцијална смисла, но таа останува едно од ретките места каде што културниот јазик не мора да биде поедноставен, скратен и приспособен на алгоритам. Таму сè уште има простор за експеримент, за политичка и емотивна храброст, за нови гласови и за книжевен ризик. Затоа Светскиот ден на поезијата не е само празник за оние што читаат стихови, туку и потсетник дека без поезија општеството полесно останува без сопствена длабочина, без алатка за отпор и без јазик за она што не може лесно да се каже.
Ако од овој ден треба да остане една порака, тогаш таа не е само дека поезијата треба да се слави, туку дека треба да се слуша сериозно. Не како украсна уметност на маргините, туку како форма што и понатаму има капацитет да отвора прашања, да создава заедница и да потсетува дека културата не служи само за разонода, туку и за освестување. Во таа смисла, Светскиот ден на поезијата е и ден на јазикот, и ден на книжевноста, и ден на отпорот против рамнодушноста.
