Светот од полноќ официјално остана без какви било формални ограничувања за нуклеарното оружје, откако истече договорот Нов СТАРТ – последниот договор што го лимитираше нуклеарниот арсенал на САД и Русија.
Американскиот претседател Доналд Трамп ден претходно на социјалните мрежи објави дека има намера да го замени постојниот договор со нов, „подобар и модернизиран“ договор, наместо да го продолжи Нов СТАРТ. Тој наведе дека нуклеарните експерти треба да работат на нов договор што би можел да важи долгорочно, но не понуди конкретни детали за тоа каква рамка би го заменила постојниот договор.
Со истекот на Нов СТАРТ на полноќ, заврши повеќедеценискиот систем на договори што ги ограничуваа двата најголеми нуклеарни арсенали во светот. Русија уште во септември соопшти дека е подготвена да продолжи да ги почитува клучните ограничувања на договорот најмалку уште една година, доколку истото го направи и Вашингтон. Кремљ официјално изрази жалење за истекот на договорот.
Портпаролот на Кремљ, Дмитриј Песков, изјави дека Русија ќе продолжи со „одговорен и внимателен пристап“ кон прашањето на стратешката стабилност и нуклеарното оружје, нагласувајќи дека Москва и натаму ја смета оваа тема за исклучително чувствителна.
Што беше Нов СТАРТ?
Договорот Нов СТАРТ беше потпишан во 2010 година за време на мандатот на претседателот Барак Обама, а стапи на сила една година подоцна. Тој имаше цел да ги намали и лимитира нуклеарните арсенали на САД и Русија, кои драстично се зголемија во раните децении од Студената војна и останаа далеку поголеми од арсеналите на сите други држави.
Договорот беше склучен на 10 години, со можност за еднократно продолжување од пет години, што беше реализирано за време на администрацијата на Џо Бајден. Така, Нов СТАРТ важеше до 5 февруари 2026 година.
Според аналитичарката Џорџија Кол од британскиот тинк-тенк Chatham House, договорот придонесуваше за предвидливост, транспарентност и стабилност преку силни механизми за проверка.
Нов СТАРТ ги ограничуваше двете држави на најмногу 700 распоредени интерконтинентални балистички ракети, ракети лансирани од подморници и тешки бомбардери способни да носат нуклеарно оружје, како и на 1.550 нуклеарни боеви глави на тие системи. Дополнително, дозволуваше максимум 800 распоредени и нераспоредени лансери и предвидуваше до 18 инспекции годишно на терен за секоја страна.
Иако договорот беше одвоен од Договорот за неширење на нуклеарното оружје (НПТ), тој беше клучен практичен инструмент за контрола на стратешките арсенали.
Што рекоа САД и Русија?
Трамп уште во јули предупреди дека Нов СТАРТ е договор кој „не треба да истече“, додавајќи дека отстранувањето на нуклеарните ограничувања претставува сериозен глобален проблем. Сепак, како што се приближуваше рокот, тој зазеде поопуштен тон, оценувајќи дека истекот не е катастрофа и дека може да се постигне подобар договор.
Рускиот претседател Владимир Путин, пак, изјави дека Русија е подготвена да ги почитува ограничувањата уште една година по истекот, со цел да се спречи нова трка во вооружување, но само доколку и САД покажат слична воздржаност.
Колку беше ефикасен договорот?
Според експертите, Нов СТАРТ во голема мера ја исполни својата цел, значително ограничувајќи ги нуклеарните арсенали и овозможувајќи меѓусебна проверка. Сепак, неговата примена се влоши во последните години – инспекциите беа прекинати за време на пандемијата, а во 2023 година Русија го суспендираше своето учество поради војната во Украина.
И покрај тоа, двете страни продолжија во голема мера да ги почитуваат ограничувањата, што, според аналитичарите, укажува дека договорот и во ослабена форма придонесуваше за стратешка стабилност.
Што се промени од 2010 година наваму?
Безбедносната средина денес е драстично полоша отколку во моментот на потпишување на договорот. Војната во Украина, растечките геополитички тензии, распадот на други договори за контрола на вооружувањето и опаѓањето на довербата меѓу големите сили ја зголемија глобалната нестабилност.
Дополнителен фактор е и забрзаниот раст на кинескиот нуклеарен арсенал. Иако Кина сè уште заостанува зад САД и Русија, таа го модернизира своето нуклеарно оружје побрзо од која било друга сила.
Што следува понатаму?
Експертите предупредуваат дека без Нов СТАРТ, САД и Русија би можеле неконтролирано да ги зголемуваат своите нуклеарни арсенали, што носи зголемен ризик од погрешни процени, несреќи и ненамерна ескалација. Дополнително, тоа може да ја поттикне и Кина да го забрза својот нуклеарен развој.
Иако Трамп најавува можност за нов договор, аналитичарите сметаат дека преговорите во сегашната геополитичка клима би биле исклучително тешки и долготрајни.
Како симболично предупредување, Bulletin of the Atomic Scientists го постави својот „Часовник на судниот ден“ на 85 секунди до полноќ за 2026 година, наведувајќи го истекот на Нов СТАРТ и недостатокот на лидерство во нуклеарните прашања како клучни причини.
Поранешниот руски претседател Дмитриј Медведев, кој го потпиша договорот во 2010 година, изјави дека истекот не значи автоматска катастрофа, но дека треба сериозно да ги загрижи сите.
