Во 2026 година, по речиси осум децении членство, САД официјално се повлекоа од Светската здравствена организација, потег што предизвика сериозни реакции и отвори фундаментални прашања за иднината на глобалното здравје. Одлуката на Вашингтон не е само дипломатски или финансиски гест, туку директен удар врз архитектурата на глобалната здравствена безбедност изградена по Втората светска војна, со цел светот никогаш повеќе да не биде неподготвен за пандемии и масовни здравствени кризи.
Според Центрите за контрола и превенција на болести, СЗО претставува клучната платформа преку која државите разменуваат податоци за заразни болести, нови соеви и стратегии за одговор во реално време. Со заминувањето на САД, оваа глобална мрежа останува без еден од своите најмоќни и технички најразвиени актери.
Што е СЗО и зошто постои
Светската здравствена организација е основана на 7 април 1948 година како специјализирана агенција на Обединетите нации, со јасна мисија здравјето да се третира како универзално човеково право, а не како привилегија. Нејзината задача е да поставува меѓународни здравствени стандарди, да координира реакции на глобални здравствени закани и да обезбедува техничка поддршка на земјите-членки.
Денес СЗО брои 194 земји-членки и е најшироката меѓународна институција во областа на јавното здравје. Од самиот почеток, таа ја презеде улогата на централен координатор во време кога заразните болести не признаваат граници, а националните здравствени системи зависат од меѓународна соработка.
Историски, СЗО одигра пресудна улога во елиминацијата на мали сипаници, еден од најголемите успеси во историјата на јавното здравје, како и во кампањите против полио, ебола и други регионални здравствени кризи.
Како се финансира СЗО и кој плаќа најмногу
Финансирањето на СЗО се заснова на задолжителни придонеси од земјите-членки, пресметани според економската моќ, и на доброволни придонеси, кои сочинуваат најголем дел од буџетот. Овие средства доаѓаат од држави, Европската унија, меѓународни организации и фондации.
До повлекувањето, САД беа најголемиот поединечен донатор, со околу 15 проценти од вкупниот буџет, преку комбинација од задолжителни и доброволни средства. По нив следуваат Европската унија и европските држави како колективно најголем блок, додека придонесот на Кина расте, но останува значително помал од американскиот и европскиот. Русија учествува скромно, со минимален удел во доброволните фондови.
Улогата на СЗО во ковид-пандемијата
За време на пандемијата на COVID-19, СЗО имаше централна, но сложена улога. Таа прогласи глобална здравствена вонредна состојба, издаде клинички упатства, воспостави систем за глобално следење на вирусот и ја координираше програмата COVAX за пофер дистрибуција на вакцини.
Истовремено, пандемијата ја оголи политичката ранливост на организацијата и нејзината зависност од соработката со државите-членки, особено во раните фази на кризата.
Кина, СЗО и контролата врз информациите
Во раната фаза на пандемијата, Кина го ограничи обемот и брзината на споделување информации со СЗО, вклучително и податоци за преносливоста на вирусот и пристап до примарни епидемиолошки информации од Вухан. Повеќе независни истраги укажаа дека меѓународните експертски тимови работеа со селективен пристап до податоци и без можност за целосна независна проверка.
Истрагата за потеклото на вирусот беше одложувана и условувана, што ја забави глобалната научна реакција и ја стави СЗО во позиција на институција што мора да балансира меѓу научната точност и политичкиот притисок на една голема сила. Ова не ја дискредитира СЗО како концепт, туку ја разоткрива нејзината структурна слабост кога државите контролираат информации во моменти на глобална криза.
Русија и одбивањето на глобална одговорност
Русија, иако формално членка на СЗО, со години покажува ограничена подготвеност за финансиска и институционална поддршка на организацијата. Нејзиниот придонес во доброволните фондови е минимален, а за време на ковид-пандемијата фокусот беше ставен на билатерална здравствена дипломатија и геополитичко позиционирање, наместо на зајакнување на колективните механизми.
Овој пристап ја поткопува идејата за глобална солидарност и ја претвора СЗО во простор каде што некои држави бараат влијание без соодветна одговорност.
Што губи СЗО, а што губат САД
Со заминувањето на САД, СЗО губи финансиска стабилност, директен пристап до врвни американски научни и епидемиолошки капацитети и значајна политичка тежина. Истовремено, САД губат формален пристап до глобалните системи за рано предупредување, влијание врз меѓународните здравствени стандарди и можност да ја обликуваат глобалната агенда за пандемиска подготвеност.
Инфективните болести не признаваат граници, а изолацијата во областа на јавното здравје претставува стратегиски ризик, а не заштита.
Кој добива од ослабена СЗО
Од ослабена СЗО не добива глобалното здравје, туку државите што сакаат повеќе простор за контрола, помалку транспарентност и послаб меѓународен надзор. Кога глобалниот здравствен координатор е политички и финансиски ослабен, се зголемува ризикот од прикривање информации, одложени реакции и фрагментиран одговор на идните кризи.
Како што покажува историјата, вирусите секогаш се движат побрзо од политиката. Без силна и независна СЗО, цената за тоа најчесто ја плаќаат најранливите.
