Живееме во време кога квадратниот метар стан не е само бројка, туку порака. Порака што секојдневно ни ја повторуваат огласите, излозите на новоградбите и разговорите меѓу луѓето: дека домот повеќе не е нешто што се гради, туку нешто што се освојува – ако воопшто се успее. Кога цените на становите за една година растат за 25 проценти, а платите остануваат заробени во истата реалност, станува јасно дека не се работи за пазарна флуктуација, туку за систем што ги оттурнува луѓето од можноста да планираат сопствен живот.
Прашањето не е зошто становите се скапи, туку зошто животот станал евтин. Евтин во смисла на тоа колку малку вреди времето, трудот и иднината на оние што работат, студираат, создаваат и сепак не можат да си дозволат простор што ќе го наречат свој. Во Скопје, град кој се гради со забрзано темпо, но без јасна визија за тоа за кого се гради, домувањето одамна престана да биде основна животна потреба и стана инвестиција. Не простор за живеење, туку бројка во квадратни метри и проценти на поврат.
Кога ќе се постави прашањето дали некој би се откажал од ноќен живот, цигари, козметика или мали лични задоволства за да заштеди за стан, одговорите на граѓаните не звучат како признание за расипнички навики, туку како тивок отпор кон идејата дека проблемот е личен. Дури и кога би се откажале од сè што го прави животот поднослив, пресметката не излегува. Штедењето станува апсурдна дисциплина кога целта е недостижна, а секојдневието веќе е сведено на минимум.
Тогаш доаѓа следното, потешко прашање кое беше поставено на граѓаните во најновата анкета на Внимание: со толку скапи станови, каде ќе бегаме – во подрум, во село или на печалба? Во ова прашање нема иронија, туку реалност. Подрумот не е шега, туку симбол за прифаќање полоши услови за живеење. Селото не е романтична слика, туку често бегство без инфраструктура и можности. А печалбата не е авантура, туку одлука донесена од нужда. Одговорите на луѓето покажуваат дека овие сценарија веќе се случуваат, тивко и без драма, како природна последица на невозможноста да се остане.
Најсилната порака, сепак, доаѓа со споредбата што боде: евтини авионски билети за странство, а квадратен метар стан што достигнува 3.000 евра. Во таа контрадикција се чита политиката без да се именува. Полесно е да се замине отколку да се остане. Полесно е да се спакува животот во куфер отколку да се вгради во ѕидови што ќе траат. Наместо стратегии за домување, стабилна работа и социјална сигурност, се нуди мобилност – не како слобода, туку како излез.
Скапите станови не се изолиран проблем, туку резултат на урбанистички хаос, шпекулации, слаба регулација и отсуство на јавни станбени решенија. Во Скопје, град кој со години се шири без јасна визија, домувањето сè почесто функционира како инвестиција, а сè помалку како простор за живеење. Последиците се видливи во секојдневието: луѓе кои со години живеат под кирија без реална перспектива за сопствен дом, семејства приморани да останат во заеднички домаќинства и иселување што не произлегува од личен избор, туку од економска нужност. Во таков контекст, растот на цените престанува да биде пазарна појава и станува механизам на тивка, но длабока социјална исклученост.
Од луѓето денес се очекува да бидат флексибилни, постојано достапни и прилагодливи, додека живеат со примања што едвај го покриваат месецот. Комбинацијата од работа, дополнителни ангажмани и секојдневни трошоци го претвора нормалниот живот во апстрактна идеја. Планирањето се заменува со преживување, а иднината се сведува на краткорочни одлуки – не затоа што луѓето не сакаат да планираат, туку затоа што немаат од што.
Нерешеното станбено прашање не е изолиран проблем, туку точка каде се сечат сите други несигурности: работата, здравството, семејството, останувањето или заминувањето. Кога домот станува недостижен, и животот почнува да се чувствува привремен. Не затоа што луѓето така избрале, туку затоа што така им било наметнато.
Во таа реалност, прашањата од видеото не бараат конкретни одговори. Тие ја разоткриваат празнината меѓу очекувањата и можностите, меѓу она што се бара од луѓето и она што им се нуди за возврат. И додека дебатата за домувањето останува на маргините, секој нов квадратен метар со повисока цена ја повторува истата порака: дека во ова општество не се планира иднина, туку се преживува сегашноста.
А кога преживувањето станува нормалност, планирањето престанува да биде избор и станува луксуз.
