Euronews Next го разгледува подемот на таканаречените „светски модели“ и малите јазични модели како алтернатива на класичните чет-ботови, во време кога растат загриженоста за безбедноста на AI, регулацијата и одржливоста на сегашниот AI-бум.
Незадоволството од генеративната вештачка интелигенција (GenAI) не помина незабележано во 2025 година. Неколку речници како збор на годината го избраа терминот „slop“ или „AI slop“, кој означува нискоквалитетна содржина произведена во огромни количини од AI.
„Slop се провлекува во сè“, напиша речникот Merriam-Webster. Истата година беше обележана и со разговори за можен „AI-фијаско“, односно пукање на AI-балонот.
И покрај ваквата атмосфера, технолошките компании не забавија. Новиот модел Gemini 3 на Google предизвика големи реакции, по што OpenAI наводно прогласил „црвен аларм“ за итно унапредување на својот GPT-5 модел.
Но, бидејќи чет-ботовите се добри онолку колку што се добри податоците на кои се тренирани, а лидерите во индустријата предупредуваат дека сме стигнале до „врвот на податоците“, 2026 година може да донесе поинаков тип на AI, како одговор на заморот од постојните модели.
Подемот на светските модели
Предупредувањето за „врв на податоците“ не значи дека нема податоци. Напротив, постои огромна количина неискористени податоци, но тие често се тешко достапни поради софтверски ограничувања, регулативи или авторски права.
Тука на сцена стапуваат светските модели. Тие функционираат така што учат преку гледање видеа, симулациски податоци и просторни информации, а потоа создаваат сопствени претстави за сцени и објекти.
За разлика од големите јазични модели (LLM), кои го предвидуваат следниот збор, светските модели предвидуваат што ќе се случи понатаму во „светот“ и како објектите се движат со текот на времето.
Тие може да се сфатат и како „дигитални близнаци“, односно дигитални реплики на реални простори во кои, со помош на податоци во реално време, може да се симулираат идни сценарија.
На тој начин, ваквите модели можат да создадат AI-системи што разбираат гравитација и причинско-последични односи без експлицитно програмирање.
Како што луѓето стануваат сè поуморни од „AI slop“ и ограничувањата на LLM, светските модели би можеле да станат клучен тренд во 2026 година, особено за примена во роботиката, видеоигрите и симулациите.
Големи компании веќе инвестираат во оваа насока, вклучувајќи ги Google и Meta, додека познати имиња како Јан ЛеКун и Феј-Феј Ли најавија сопствени проекти поврзани со светски модели. И кинески компании, како Tencent, развиваат свои решенија.
Европскиот пат на AI
Во Европа, трендот може да оди во спротивна насока – наместо сè поголеми модели, фокусот може да биде на помали јазични модели.
Иако се нарекуваат „мали“, овие модели се моќни и оптимизирани за работа на паметни телефони и уреди со помала потрошувачка на енергија. Тие користат помал број параметри, но задржуваат способности за генерирање текст, резимирање, одговарање на прашања и превод.
Во услови на можен AI-балон, ваквите модели се и економски попривлечни. Американските AI-компании собираат огромни инвестиции и градат масивни дата-центри, што ја отвора дебатата за одржливоста на ваквиот пристап.
Според експертите, европските влади би можеле да станат повнимателни во однос на зависноста од американската AI и cloud-инфраструктура и да вложат повеќе во локални, поодржливи решенија.
Посилни модели и општествени судири
Покрај технолошкиот напредок, 2025 година беше обележана и со загрижености за влијанието на AI врз корисниците, особено ранливите групи. Со зголемувањето на моќта на моделите, експертите предупредуваат дека ризиците може дополнително да се зголемат во 2026 година.
Се очекува и раст на AI-агенти – системи што можат самостојно да преземаат активности врз основа на кориснички преференции, со минимална човечка интервенција.
Истовремено, се засилува и општествениот отпор кон нерегулираната употреба на AI, особено во САД. Илјадници јавни личности и експерти повикаа на забавување на развојот на суперинтелигентни системи и воведување посилни безбедносни стандарди.
Според некои аналитичари, 2026 година би можела да донесе сериозен судир меѓу технолошките корпорации, регулаторите и јавноста – судир што ќе ја дефинира иднината на вештачката интелигенција.
