САД формално го проширија својот проширен континентален праг (ECS) и со тоа стекнаа права над речиси еден милион квадратни километри морско дно и подземје под океаните – површина споредлива со две Калифорнии или околу 60 проценти од големината на Алјаска. Веста ја потврдија американски официјални извори по објавувањето на новите географски координати на крајот од 2023 година.
Поранешниот заменик-гувернер на Алјаска и поранешен претседавач на Американската комисија за истражување на Арктикот, Мид Тредвел, оцени дека „Америка е поголема отколку што беше вчера“, појаснувајќи дека станува збор за проширување на правата над ресурси на морското дно, а не за класично територијално проширување на копно.
Што значи проширен континентален праг?
Според Конвенција на ОН за правото на морето (UNCLOS), крајбрежните држави имаат суверени права до 200 наутички милји од брегот. Надвор од таа линија, државата може да побара ECS – права над морското дно и подземните ресурси – ако научно докаже дека морското дно е природно продолжение на копнената маса. Во одредени случаи, надворешната граница може да достигне до 350 наутички милји, доколку геологијата тоа го поддржува.
Важно е да се нагласи дека ECS не носи права над водниот столб (риболов или пловидба), туку исклучиво над нафтата, гасот и минералите во дното и подземјето.
Две децении наука и мапирање
Американскиот поднесок е резултат на повеќе од 20 години истражувања, координирани од Стејт департментот со NOAA и US Geological Survey. Научниците спроведоа десетици мисии на море, користејќи сонарно мапирање, сеизмички профили и геолошко земање примероци, во региони како Арктикот, Атлантикот, Пацификот, Беринговото Море и Мексиканскиот Залив.
Правен контекст и меѓународни импликации
Иако САД никогаш формално не ја ратификувале UNCLOS, тие со децении ги применуваат нејзините правила во практика и ги користат како правна рамка за своите барања. Поднесокот е оценет како научно издржан и во согласност со стандардите на Комисијата за границите на континенталниот праг (CLCS).
Потегот е внимателно формулиран за да се избегнат спорови со други држави, иако можни се идни дипломатски разговори со Канада за преклопувања во Арктикот. За Вашингтон, проширувањето носи потенцијал за економска експлоатација, но и поголема одговорност за заштита на морските екосистеми.
Што следува?
Со повеќе од 75 држави што веќе ги дефинирале своите ECS-граници, светот влегува во нова фаза на управување со океаните. Прашањето што останува е дали ваквите проширувања ќе поттикнат трка по ресурси или ќе охрабрат поголема меѓународна соработка и заштита на морската средина.
Засега, САД направија голем научно-правен чекор – а глобалната заедница внимателно следи.
