Јавната дебата за новиот закон за заштита од пушење во Македонија повторно ја подели јавноста на познати линии: здравје наспроти навика, регулација наспроти слобода, држава наспроти угостители. Но зад оваа наизглед едноставна поларизација се крие подлабок и непријатен парадокс – држава што недвосмислено признава дека пушењето е сериозен здравствен проблем, а истовремено со децении гради и одржува економска политика заснована на тутунот.
Од позиција на јавното здравје, аргументите на институциите се јасни и тешко оспорливи. Пушењето претставува еден од најголемите превентабилни ризици по здравјето на населението, а заштитата на непушачите и на вработените во угостителството е легитимна и неопходна цел. Регулативите за ограничување на пушењето во затворени простории се во согласност со меѓународните обврски и европските практики, и како такви не можат да се третираат како произволна мерка.
Сепак, начинот на кој дебатата се води во јавноста открива дека проблемот не е само во законот, туку во контекстот во кој тој се применува. Дел од угостителите и граѓаните го доживуваат законот како уште една регулаторна интервенција што не го зема предвид локалниот економски и социјален амбиент. Стравот не е насочен само кон навиката, туку кон одржливоста на малите бизниси и начинот на кој социјалниот живот функционира во реални услови.
Токму тука испливува поширокото прашање што ретко се отвора во јавната расправа – улогата на тутунот во македонската економија. Со децении, тутунот е третиран како стратешка култура, извор на егзистенција за илјадници семејства и стабилен извозен производ. Истата држава што денес со право говори за штетноста на пушењето, со години субвенционира производство на суровина што е директно поврзана со тој здравствен проблем.
Ова создава структурна противречност што не може да се реши само со регулатива за пушење во затворени простории. Пушењето се третира како индивидуален здравствен ризик, додека тутунот се третира како колективен економски интерес. Законот го регулира однесувањето на граѓаните, но не отвора сериозна дебата за долгорочна економска транзиција, диверзификација и алтернативи за регионите и семејствата што зависат од тутунското производство.
Дополнителен проблем е и јавната комуникација. Институциите настапуваат со статистики, стандарди и уверувања дека мерките нема да предизвикаат економски потреси, но ретко нудат јасна визија за тоа како изгледа иднината без зависност од тутунот. Без таква визија, секоја здравствена мерка лесно се чита како наметнување, а не како дел од поширока стратегија.
Затоа оваа дебата не треба да се сведе на прашањето дали некој „поддржува“ или „се бори против“ пушењето. Јавното здравје мора да остане неспорен приоритет. Но истовремено, без искрен разговор за економската политика што ја одржува тутунската зависност, регулативите ќе продолжат да се доживуваат како изолирани потези, а не како дел од кохерентна државна насока.
Во таа смисла, законот за пушење е само симптом. Вистинското прашање е дали Македонија е подготвена да признае дека не може истовремено да води политика против последиците од тутунот, а да го третира тутунот како долгорочна економска стратегија. Додека тој јаз не се затвори, јавните дебати ќе останат гласни, а решенијата – половични.
