Олимпискиот медал со децении се доживува како симбол на апсолутен триумф – златен, тежок и непроценлив. Но зад сјајот што го гледаме на пиедесталот стои помалку позната приказна: современите олимписки медали не се направени од чисто злато, а нивната вистинска вредност одамна не се мери во благородни метали.
Кога победникот на Олимписките игри застанува на пиедесталот, моментот е исполнет со емоции, национална гордост и години вложен труд. Во колективната перцепција, „златниот медал“ е врв на спортскиот успех, но малкумина знаат дека денешните олимписки медали се резултат на компромис меѓу традицијата, економијата и симболиката.
До Олимписките игри во Рим 1960, медалите најчесто им се врачувале на спортистите во рака или во кутија. Традицијата со лента околу вратот се воведува токму во 1960 година, главно поради телевизиските преноси и потребата за јасна визуелна симболика на победата.
Традицијата на доделување медали на модерните Олимписки игри започнува релативно доцна. На првата модерна Олимпијада во Атина во 1896 година, победниците не добивале злато, туку сребрен медал и маслинов венец – директна врска со античката традиција, кога победата се славела симболично, а не материјално. Системот со златен, сребрен и бронзен медал каков што го знаеме денес се воведува дури во 1904 година.
Иако Меѓународниот олимписки комитет поставува строги технички правила за големината, материјалите и задолжителните симболи, конечниот изглед на олимписките медали е во рацете на земјата-домаќин. Токму затоа секоја Олимпијада остава свој визуелен печат врз медалите – преку локални мотиви, специфични текстури или симболични материјали. Така, медалите не се само награда, туку и сведоштво за времето и местото во кое се создадени, како што беше случајот со Париз 2024, каде во нивниот дизајн беше вградено железо од Ајфеловата кула.
Златниот медал: колку вистински е „златен“?
Еден од најраспространетите митови е дека олимписките златни медали се направени од масивно злато. Во реалноста, според правилата на Олимписките игри и спецификациите на Меѓународниот олимписки комитет, златниот медал мора да содржи најмалку 92,5% сребро и само минимална количина чисто злато ( најмалку шест грама) нанесена како површински слој. Последен пат медали од целосно чисто злато биле доделени во 1912 година, по што растот на цените на благородните метали ја направил таа практика неодржлива.
Сребрените медали, пак, се изработуваат од сребро со висока чистота, додека бронзените се легура базирана на бакар, со значително пониска материјална вредност. Ако се гледа исклучиво низ призмата на металот, вредноста на златниот медал е далеку помала отколку што јавноста претпоставува. Но олимписките медали никогаш не биле дизајнирани како финансиска награда – нивната функција е симболична.
Современите медали се и културен артефакт. Секоја земја домаќин добива можност да внесе локални елементи во дизајнот, сè додека се почитуваат основните олимписки правила. Така, на последните Летни олимписки игри, медалите вклучуваа делови од историски материјали поврзани со градот домаќин, со што наградата станува и физички носител на националната приказна.
Во јавноста често се појавува уште еден мит – дека олимписките медали имаат огромна пазарна вредност. Иако постојат редки случаи каде медали се продаваат на аукции за високи суми, тоа најчесто се должи на историското значење на спортистот или настанот, а не на вредноста на металот. Во секојдневна смисла, олимпискиот медал вреди повеќе како сведоштво за успех отколку како предмет.
Од античка Грција до денешните Олимписки игри, симболиката на победата останува изненадувачки конзистентна. Во древните олимписки натпревари, победниците не добивале медали, туку венец од маслинови гранчиња, знак на чест, мир и морална надмоќ, а не на материјално богатство. Над сите нив „бдеела“ Нике – божицата на победата, која во античката уметност е прикажувана како крилеста фигура што ја носи славата на победникот, но не и награда што може да се измери или поседува.
Токму ликот на Нике и денес се појавува на лицето на олимписките медали, како потсетник дека и покрај сите промени во материјалите, дизајнот и технологијата, суштината на олимписката победа останува иста. Од маслиновиот венец до современиот медал со неколку грама злато, наградата никогаш не била наменета да ја претставува економската вредност на успехот, туку неговата етичка, симболична и цивилизациска тежина. Во тој контекст, олимписките медали не се приказна за металите од кои се направени, туку за континуитетот на една идеја – дека вистинската победа не се мери со злато, туку со истрајност, чест и човечкиот стремеж кон извонредност.
