Кога генералниот секретар на Обединетите нации предупреди дека организацијата се соочува со можен финансиски колапс, пораката можеше лесно да се прочита како уште еден технички апел за навремено плаќање на членарини. Но во историска перспектива, тоа предупредување отвора многу подлабоко и посериозно прашање: ОН не се првата, туку втората глобална организација во историјата – и нивната претходничка веќе еднаш пропаднала.
Лигата на народите како претходна глобална организација
Лигата на народите е формирана во 1919 година, по Првата светска војна, како прв глобален обид да се воспостави траен систем на колективна безбедност. Нејзината цел била амбициозна и историски без преседан: преку заеднички институции, меѓународно право и политичка координација да се спречи повторување на глобална војна.
Но Лигата уште од самиот почеток носела сериозни структурни слабости. Најмоќната држава од тој период, САД, никогаш не ѝ се приклучила. Одлуките се носеле со консензус, што ја правело организацијата бавна и неспособна да реагира во моменти на криза. Таа немала сопствени механизми за спроведување на одлуките и целосно зависела од политичката и финансиската волја на државите членки.
Кога во 1930-тите започнаа агресивните политики на фашистичките режими, Лигата формално продолжила да постои, но реално била парализирана. Финансиски ослабена, политички игнорирана и без авторитет, таа не исчезнала преку формално укинување, туку преку постепено губење на значење. Втората светска војна само го потврдила нејзиниот неуспех.
Обединетите нации како корекција, но не имуни на истите слабости
Обединетите нации се создадени по Втората светска војна токму како корекција на пропаста на Лигата на народите. Новата организација доби пошироко членство, посилни тела, мировни мисии и агенции со реално присуство на терен. Намерата била јасна: да се создаде поцврст и поефикасен систем што ќе спречи повторно глобално уништување.
Но и покрај овие подобрувања, една клучна зависност останала непроменета. ОН и понатаму зависат од политичката и финансиската волја на државите членки, особено на најмоќните. Токму таа зависност денес повторно доаѓа до израз.
Финансиската криза со која се соочуваат ОН не е изолиран проблем на буџетско управување. Таа е симптом на поширок процес: слабеење на мултилатерализмот, раст на националните интереси и намалена подготвеност на државите да инвестираат во заеднички глобални институции.
Историските паралели што загрижуваат
Паралелите меѓу Лигата на народите и денешните Обединети нации не се симболични, туку структурни. Како и во меѓувоениот период, организацијата сè повеќе зависи од ограничен број клучни држави што ја финансираат и политички ја поддржуваат. Истовремено, бројот и интензитетот на глобалните кризи расте побрзо од институционалниот капацитет за реакција, додека политичките блокади и националните интереси го разјадуваат авторитетот на заедничките тела. Резултатот е познат од историјата: институција што формално постои, но сè потешко наметнува одлуки или посредува во конфликти.
Историјата покажува дека глобалните организации ретко пропаѓаат одеднаш. Тие се распаѓаат тивко – преку игнорирање, недофинансирање и постепено губење на довербата.
Прашањето што останува
ОН не се пред формално укинување, но се наоѓаат на опасна раскрсница. Лигата на народите беше првата глобална организација и пропадна кога државите престанаа да ја сметаат за неопходна. ОН се втората.
Прашањето е дали светот е подготвен повторно да ја плати таа цена и свесно да го напушти системот што, со сите свои слабости, од Втората светска војна наваму служи како последна институционална брана против глобална војна и взаемно уништување.
