Предлог-законот за високо образование предложен од Весна Јаневска ја отвора темата за кадровските политики и системот на избор на академски звања во македонските универзитети. Оваа анализа се обидува да го разгледа влијанието на предложените мерки врз академската слобода, професионалната сигурност и научната независност, со фокус на долгогодишните практики на tenure и модерните индекси за оценка на продуктивноста.
Преиспитување на tenure системот
Традиционалниот систем на tenure има за цел да ја обезбеди автономијата на професорите и нивната слобода да истражуваат без страв од политички или финансиски притисоци. Член 176 од предлог-законот предвидува реизбор на професорите на секои седум години, што претставува значајна промена во оваа практика.
Овој пристап има потенцијални последици: професорите можат да почувствуваат притисок да ги насочуваат своите истражувања кон теми кои се „прифатливи“ од страна на академскиот или политичкиот врв, наместо кон иновативни или критички проекти. Истовремено, кратките циклуси на реизбор создаваат непотребна несигурност, што може да ги демотивира младите научници да се насочат кон долгогодишни истражувања.
Професорите кои имаат досегашен успех и меѓународно признание може да се соочат со ризик од повторно потврдување, што го нарушува принципот на академска сигурност и ја намалува способноста за долгорочно планирање на научни проекти.
h-индексот како критериум за звања
Член 161 предлага користење на h-индексот како еден од основните критериуми за избор во научни и наставни звања. h-индексот е мерка за продуктивност и влијание на научните трудови, но неговата апсолутна употреба без контекст може да создаде нерамнотежа.
Примена на h-индексот како строг критериум ја исклучува важноста на квалитетот на наставата, менторството и општествената придонесност на професорите. На пример, професори кои се фокусираат на локални студии или иновативни педагошки методи можат да бидат неповолно оценети, дури и ако нивниот влијателен придонес за академската заедница е значаен.
Меѓународната практика покажува дека најуспешните универзитети комбинираат квантитативни индекси со детални рецензии и педагогички достигнувања. Само h-индексот како примарен критериум може да создаде „научна стандартизација“ која ги маргинализира различните форми на академска извонредност.
Ризикот од автоцензура
Кога академските тела се обврзани да исполнуваат строги критериуми за реизбор, создава сеопфатен систем на автоцензура. Професорите можат да ги избегнуваат темите кои се потенцијално спорни или предизвикувачки за владејачките политики, со цел да го зголемат својот шанс за реизбор.
Овој феномен може да ја намали културната и научна разновидност, да го ограничи критичкото мислење и да ја деградира академската дискусија на нивото на „стандардизирана продукција“. Универзитетите, кои традиционално се место на дебата и иновација, може да се трансформираат во институции кои нагласуваат количествена продуктивност над квалитативна анализа.
Контекст на македонската академска средина
Во македонскиот контекст, каде политичките влијанија во образованието се историски присутни, предложените мерки дополнително ја потенцираат ранливоста на академската заедница. Наместо tenure да служи како „заштитен механизам“ за критички истражувања, новиот систем може да го претвори во формален циклус на проверка и оценка.
Дел од професорската јавност веќе укажува на опасноста од „систем на доверба со ограничен хоризонт“, каде кратките циклуси на реизбор и ограничениот спектар на критериуми ги ограничуваат академските перспективи и меѓународната соработка.
5. Можности за баланс
Иако предлог-законот има потенцијални ограничувања, постојат можности за усовршување:
- Комбинирање на h-индексот со детална анализа на наставниот придонес и локалните проекти.
- Продолжување на tenure циклусот или воведување механизми за континуирана поддршка на истражувачите.
- Вовeдување независни академски комисии за избор на звања, со меѓународно учество, за да се обезбеди транспарентност и професионална објективност.
Овие мерки би овозможиле да се зачува автономијата и критичкото мислење, додека сепак се одржува висок стандард на научна продуктивност.
Предлог-законот за високо образование отвора важни прашања за кадровската политика во македонските универзитети. Системот на реизбор на професори и строги критериуми како h-индексот, ако се применуваат без контекст, носат ризик од ерозија на академската слобода и создавање култура на автоцензура.
За академската заедница е клучно да се воспостави баланс помеѓу продуктивноста и слободата, помеѓу квантитативните мерки и квалитативниот придонес. Само така се обезбедува долгорочна одржливост на научната мисла и наставната мисија на македонските универзитети.
