Годинава се навршуваат 181 година од објавувањето на „Гавранот“, поемата што трајно ја обележа модерната поезија.
„Гавранот“ е наративна поема на американскиот писател Едгар Алан По, која првпат е објавена во јануари 1845 година во весникот New York Evening Mirror. Делото веднаш привлекло големо внимание поради својата музикалност, строго структуриран ритам и натприродна, тегобна атмосфера што подоцна ќе стане заштитен знак на По.
Поемата ја следи исповедта на очаен љубовник, најчесто толкуван како студент, кој тагува по изгубената сакана Ленора. Неговата осаменост ја прекинува мистериозен гавран, кој се сместува на бистата на Паладa Атина и постојано го повторува истиот одговор – „никогаш повеќе“. Со секое ново прашање, гавранот не носи одговори, туку го продлабочува психолошкиот распад на нараторот.
Меѓу логиката и натприродното
По тврдеше дека „Гавранот“ не е плод на инспиративен занес, туку резултат на строго логичен и методичен процес. Тој тоа подоцна детално го објасни во својот есеј Филозофија на композицијата од 1846 година, каде ја анализира структурата, ритамот и изборот на темата, со цел делото да делува и на интелектуално и на емоционално ниво.
Поемата била делумно инспирирана од зборувачки гавран од романот Barnaby Rudge на Чарлс Дикенс, како и од поетската форма и ритамот на Lady Geraldine’s Courtship на Елизабет Барет Браунинг. Во текстот се испреплетуваат фолклорни, митолошки, религиозни и класични книжевни референци, а внатрешните рими и алитерациите создаваат хипнотички ефект.
Објавувањето на „Гавранот“ му донело на По огромна популарност уште за време на неговиот живот, но не и финансиска сигурност. Поемата брзо била препечатувана, пародирана и илустрирана, а критичките мислења за нејзината книжевна вредност биле поделени. И покрај тоа, делото останало едно од најпрепознатливите поетски текстови во историјата.
По не ја замислил поемата како алегорија или морална лекција. Нејзината централна тема е вечната оданост и неможноста за надминување на загубата. Нараторот свесно си поставува прашања на кои знае дека одговорот секогаш ќе биде ист, со што ја продлабочува сопствената болка. По намерно остава нејасно дали гавранот навистина ја разбира смислата на зборот што го повторува или едноставно ја користи неговата психолошка слабост.
Низ текот на поемата, ликот минува низ јасна емоционална трансформација – од исцрпеност и тага, преку вознемиреност, до целосен психолошки распад.
Кој бил Едгар Алан По
Едгар Алан По (1809–1849) е еден од најзначајните американски писатели, поети и книжевни критичари. Тој се смета за пионер на хоророт, мистеријата и детективската проза, а неговиот лик С. Огист Дупен е претходник на современите книжевни детективи.
Неговиот живот бил обележан со сиромаштија, лични трагедии и нестабилност, а неговата смрт во 1849 година во Балтимор и денес останува мистерија. И покрај краткиот и тежок живот, По остави длабока и трајна трага во светската книжевност.
Денот на објавувањето на „Гавранот“ се смета за еден од клучните моменти во историјата на модерната поезија. Поемата и денес се чита како симбол на мрачната убавина, психолошката длабочина и неможноста човекот да се ослободи од сопствената загуба.
