Во последните години, Европската унија забрзано ја дигитализира контролата на своите надворешни граници. Еден од клучните елементи на таа трансформација е ETIAS – Европскиот систем за информации и авторизација за патување, кој често погрешно се нарекува „нова шенген-виза“. Но, вистината е посложена и за земјите како Северна Македонија, засега, индиректна.
ETIAS НЕ е виза и во моментов НЕ важи за нас
Најпрво, важно е да се расчисти една од најчестите заблуди: ETIAS не е виза. Тоа е предавторизација за патување, слична на американскиот ESTA-систем, наменета исклучиво за државјани на земји кои веќе се визно-ослободени за влез во Шенген-зоната.
Оттука и поентата: ETIAS не е „нов услов за сите“, туку дополнителен чекор за оние кои досега патуваа без виза.
Што е ETIAS и зошто е важен?
Иако моментално не важи за нас, ETIAS е систем што вреди да се разбере, бидејќи ја најавува новата логика на европските граници.
ETIAS ќе биде:
- онлајн дозвола што се пополнува преку интернет,
- со симболична цена (планирани 7 евра),
- со рок на важност од три години или до истек на пасошот,
- поврзана со големи европски бази на податоци (безбедносни, миграциски и гранични).
Апликантите ќе внесуваат основни лични податоци, информации за патувањето и ќе одговараат на краток безбедносен прашалник. Во најголем број случаи, одобрението ќе се добива автоматски, за неколку минути.
Но суштината не е во формуларот, туку во начинот на кој ЕУ ја менува контролата на границите. Наместо проверка само „на шалтер“, безбедносната проценка се прави пред патувањето, преку дигитални системи што ги вкрстуваат податоците.
Во комбинација со други системи – како EES (Entry/Exit System), кој ќе ги евидентира влезовите и излезите на државјани од трети земји – ETIAS е дел од поширока стратегија: премин од физички кон дигитални граници.
Нови правила за „слободно движење“
Иако Северна Македонија не е членка на Шенген-зоната, нејзините државјани веќе подолг период патуваат без виза во Шенген за краткорочен престој до 90 дена. Токму поради тој визно-ослободен статус, ETIAS ќе важи и за македонските граѓани. Според најавите на Европската унија, ETIAS ќе започне со примена во текот на 2026 година, а секој патник од Македонија ќе мора онлајн да аплицира за претходна дозвола за патување пред влез во Шенген.
Паралелно со тоа, од крајот на 2025 година стартуваше системот EES (Entry/Exit System), преку кој македонските граѓани при првиот влез во Шенген ќе мора да остават биометриски податоци – отпечатоци од прсти и фотографија. Овој систем го замени традиционалното печатирање пасоши и ќе овозможи дигитално следење на влезовите и излезите.
Со други зборови, иако Македонија не е дел од Шенген, нејзините граѓани ќе бидат опфатени со нови дигитални правила за патување, што значи дека визното олеснување не исчезнува, но станува поконтролирано, технолошки следено и условено со предавторизација.
Кои документи ќе им бидат неопходни на македонските граѓани за ETIAS?
За успешна апликација за ETIAS, македонските граѓани ќе мора да имаат важечки биометриски пасош, издаден во последните 10 години и со рок на важност најмалку три месеци по планираното напуштање на Шенген-зоната. Апликацијата ќе се поднесува исклучиво онлајн, па неопходна е активна и редовно користена е-пошта, на која ќе пристигне одобрувањето или евентуално барање за дополнителни информации. Дополнително, потребна е дебитна или кредитна картичка за плаќање на симболичната такса од 7 евра (ослободени се лица под 18 и над 70 години). Покрај документите, апликантите ќе внесуваат основни лични податоци, информации за првата земја на влез во Шенген и одговори на безбедносни прашања, кои автоматски ќе се проверуваат преку европските и меѓународни бази на податоци.
ETIAS е показател за тоа како ЕУ ја гледа својата безбедност, миграција и мобилност во 21 век. Затоа, информираноста е клучна. Не заради паника, туку за разбирање: границите не исчезнуваат , тие се дигитализираат.
