Не е случајно што Ромите реагираа најжестоко. Протестите во Штип, Кочани, Битола и Струмица не се појавија од ништо, ниту се сведуваат на отпор кон ред во сообраќајот. Тие избувнаа таму каде што новиот Закон за прекршоци најдиректно се судри со долгогодишната социјална и институционална исклученост. Формално, законот важи за сите. Но во пракса, неговата примена најсилно ја погоди заедницата што со генерации живее на рабовите на образовниот, административниот и економскиот систем.
Осумдесет години паралелни светови
Во истата држава со децении коегзистираат две реалности. Во едната, институциите функционираат – документите се достапни, образованието е достижно, администрацијата е позната територија. Во другата, генерации растат на работ од системот, со ограничен пристап до образование, нестабилна економска позиција и постојана борба со бирократијата. Ова не е нов проблем и не е создаден со новиот закон. Тоа е историска константа што се одржуваше тивко, сè додека не се судри со строга регулатива.
Возачката дозвола како лакмус
Возачката дозвола изгледа како едноставна административна обврска. Но зад неа стојат предуслови: формално образование, лични документи, финансиски средства, административна писменост. Таа станува лакмус-тест за тоа дали некој реално е интегриран во системот. Кога значаен дел од една заедница тешко стигнува до тие предуслови, тогаш прашањето не е само правно, туку структурно.
Нееднаква стартна линија
Законот може да биде еднаков на хартија, но општеството не е еднакво во реалноста. Еднаква примена на закон во нееднакви услови неизбежно произведува нееднакви последици. Ако едни имаат пристап до образование, ресурси и стабилни работни места, а други со генерации живеат во сиромаштија и административна исклученост, тогаш ударот од санкцијата нема да биде симетричен.
Кога репресијата доаѓа пред интеграцијата
Новата мерка најпрво донесе санкција, наместо претходно да обезбеди услови сите да можат да функционираат легално. Репресијата стана првиот чекор во односот кон најмаргинализираната заедница, наместо последна алатка откако ќе се исцрпат механизмите за интеграција. Тоа е суштинската слабост на пристапот: дисциплина без претходно создадена еднаква можност.
Зошто Ромите?
Затоа што тие најдолго живеат на границата меѓу формалната и неформалната држава. Не затоа што се над законот, туку затоа што со децении беа под прагот на системот. Кога нова регулатива строго се спроведува, најсилно реагираат оние што најмалку имаа простор да се подготват за неа.
Заклучок: проблемот не е „нивни“
Ако осум децении дозволуваме дел од сограѓаните да останат надвор од системот, тогаш не станува збор за нивна неспособност, туку за наш колективен неуспех. Државата не е апстракција – таа сме ние и институциите што ги создадовме. Новиот закон не создаде сегрегација; тој само ја осветли. И ако повторно прашуваме „зошто Ромите“, можеби конечно треба да прашаме зошто толку долго дозволивме тие да останат на маргината.
