Точно пред 15 години, на 11 март 2011 година, еден од трите најсилни земјотреси некогаш забележани во светот, со јачина од околу девет степени според Рихтеровата скала, предизвика огромно цунами високо до 40 метри. Катастрофата во североисточна Јапонија однесе околу 18.500 животи и доведе до топење на нуклеарното гориво и експлозии во реакторите на нуклеарната централа Фукушима 1.
За народот на оваа далекуисточна држава тоа беше колективна траума и криза која го доведе во прашање опстанокот на земјата. Многумина и денес точно се сеќаваат каде биле и што правеле во тие драматични моменти.
Катастрофата отвори длабоки прашања за начинот на заштита од природни непогоди, за оправданоста на користењето нуклеарна енергија и за практиката профитот да има предност пред безбедноста. Истовремено, трагедијата инспирираше многу млади луѓе да се приклучат на пожарникарските служби, полицијата и армијата, а граѓаните масовно се вклучија во хуманитарни акции, донации и волонтерска работа.
Дури и денес, петнаесет години подоцна, властите не се откажуваат од потрагата по исчезнатите. Според официјалните податоци, загинале 15.901 лице, додека 2.519 луѓе сè уште се водат како исчезнати. Во текот на изминатата година идентификувани се посмртните остатоци на уште пет лица.
Долгата сенка на нуклеарната несреќа
Иако цунамито ги разори крајбрежните населби, најдлабокото влијание врз јапонското општество го остави нуклеарната несреќа во префектурата Фукушима. Поради неа беа евакуирани околу 160.000 луѓе, а сите нуклеарни централи во земјата беа привремено затворени.
Јапонија нагло се сврте кон природниот течен гас и јагленот, што ја влоши еколошката состојба и ги забави плановите за намалување на емисијата на стакленички гасови. Во густо населениот појас околу Токио, кој претходно се снабдуваше со струја од централата Фукушима 1, следуваа рестрикции и поскапување на електричната енергија.
Катастрофата откри и сериозни пропусти. Цунамито што ја погоди електраната беше високо околу 15 метри, додека заштитниот ѕид бил висок само пет метри. Сопственикот на централата, компанијата Токијска електроенергетска компанија (ТЕПКО), не вложила во повисока заштита бидејќи проценила дека опасноста од толку големо цунами е мала, иако уште во 19 век на истото место било забележано цунами повисоко од 35 метри.
Компанијата немала ниту роботи и опрема за проценка на штетите во услови на висока радијација, ниту средства за деконтаминација. Овие пропусти поттикнаа бројни истраги и отворија прашања за одговорноста на компаниите, но и на државните институции задолжени за надзор на нуклеарната индустрија.
Враќање кон нуклеарната енергија
Колапсот на четири реактори во централата Фукушима 1, која се наоѓа на околу 220 километри од Токио, на неколку недели го доведе во прашање опстанокот на метрополитенската област со околу 37 милиони жители. Опасноста од ширење огромни количини радијација кон Токио и околните градови беше спречена со огромни напори на пожарникарите и воените хеликоптерски единици.
Оваа несреќа го урна митот за апсолутната безбедност на нуклеарните централи во Јапонија. Шокот доведе до целосно запирање на нуклеарната енергија во земјата и предизвика раст на увозот на енергенси, трговски дефицит и сериозни економски последици.
Пред катастрофата во Јапонија функционираа 54 нуклеарни реактори кои обезбедуваа повеќе од една петтина од потребната електрична енергија. Денес во земјата има 33 оперативни реактори.
Во моментов работат 15 реактори кои произведуваат околу девет проценти од електричната енергија. Уште три добиле дозвола за повторно вклучување, шест се во процес на одлучување дали ќе бидат рестартирани, а два се во изградба.
Во 2024 година јапонските нуклеарни централи произвеле 83 терават часови електрична енергија. Активирањето на само еден реактор во најголемата нуклеарна централа во светот Кашивазаки-Карива би можело да го намали увозот на течен природен гас за околу 1,3 милиони тони годишно.
Дополнителен аргумент за враќање кон нуклеарната енергија е нестабилната геополитичка ситуација во Персискиот Залив, која ја нагласува потребата Јапонија да ја намали зависноста од увозни енергенси.
Во октомври минатата година премиер стана Санае Такаичи, конзервативна политичарка која јавно се залага за активно рестартирање на нуклеарните реактори. Нејзината Либерално-демократска партија освои апсолутно мнозинство на последните парламентарни избори.
Во меѓувреме расте и јавната поддршка. Според најновите истражувања, околу 51 процент од граѓаните на Јапонија денес поддржуваат користење на нуклеарна енергија, наспроти само 28 проценти пред десет години. Најголема поддршка има кај младите на возраст од 18 до 30 години.
Сето тоа укажува дека Јапонија постепено повторно се насочува кон нуклеарната енергија, сметајќи ја како клучна за енергетската безбедност, економската стабилност и намалување на зависноста од увоз на енергенси.
