На Меѓународниот ден за спречување на насилниот екстремизам, Обединетите Нации предупредуваат дека радикализацијата сè почесто се храни од конфликти, дигитални мрежи и институционална кревкост – а бројките покажуваат дека заканата не е минато, туку сегашност. Денот не е симболичен календарски гест, туку обид фокусот да се префрли од реакција кон превенција: од казнување по нападот, кон спречување на радикализацијата пред таа да се претвори во насилство.
Бројките не дозволуваат релативизација. Според Global Terrorism Index 2025, во 2024 година се регистрирани 3.492 терористички напади, а бројот на загинати од тероризам изнесува 7.555 лица. Иако во одредени региони има намалување во однос на претходни години, трендот не укажува на исчезнување на заканата, туку на нејзина трансформација.
Податоците за целосната 2025 година сè уште се предмет на обработка во глобалните бази, но настаните од почетокот на 2026 покажуваат дека циклусот продолжува. Во јануари беа регистрирани напади во Пакистан, Демократска Република Конго и Нигер, со десетици жртви. Тоа значи дека, и покрај стратегиите и декларациите, насилниот екстремизам останува активна безбедносна закана.
Но Обединетите Нации во своите пораки инсистираат дека екстремизмот не започнува со експлозија. Тој започнува со идеја, со чувство на неправда, со исклученост, со системски неуспех. Во своите обраќања, генералниот секретар Антонио Гутереш нагласува дека екстремистичките групи често ја експлоатираат нестабилноста, сиромаштијата, конфликтите и новите технологии. Затоа борбата не може да биде сведена само на безбедносен апарат.
ОН промовираат таканаречен „whole-of-society“ пристап – односно вклучување на целото општество: институции, образовен систем, граѓански организации, медиуми, верски заедници и младински групи. Превенцијата, според оваа рамка, подразбира инвестиција во образование, медиумска писменост, критичко размислување, заштита на човековите права и зајакнување на владеењето на правото.
Оваа логика е суштинска: ако борбата против тероризмот се сведува само на репресија, без да се адресираат причините за радикализација, тогаш секоја безбедносна акција станува привремено решение. Историјата покажува дека прекумерната употреба на сила, дискриминацијата или маргинализацијата можат да создадат нови генерации на луѓе подложни на екстремистички наративи.
Денешниот контекст носи и нова димензија – дигиталната. Радикализацијата сè почесто се случува онлајн, преку социјални мрежи, затворени групи и алгоритамски засилени содржини. Насилниот екстремизам не е повеќе само локален феномен; тој е транснационален, поврзан и адаптивен. Токму затоа ОН повикуваат на соработка и со технолошкиот сектор, како и на развој на политики што ќе ја балансираат безбедноста и слободата на изразување.
Значењето на 12 февруари е во оваа промена на фокусот: од прашањето „кој е виновен по нападот?“ кон прашањето „каде системот не препознал ризик?“. Насилниот екстремизам не се појавува во вакуум. Тој се храни од поларизација, од недоверба во институциите, од социјална неправда и од политичка манипулација.
Во време кога глобалните конфликти се продлабочуваат, а јавниот простор станува сè повеќе радикализиран, превенцијата не е идеалистичка парола, туку безбедносна неопходност. Борбата против екстремизмот не е само борба против групи, туку против условите што им дозволуваат да растат.
Меѓународниот ден за спречување на насилниот екстремизам затоа не е само потсетник на заканата, туку и на одговорноста. Прашањето не е дали светот ќе се соочи со екстремизмот, туку како – со страв и реакција, или со долгорочна стратегија што ја штити безбедноста без да ги жртвува вредностите.
