Најновата анкета на „Внимание“ уште еднаш го потврдува она што подолго време тивко се акумулира во јавниот простор: граѓаните немаат доверба во институциите, особено кога станува збор за чувствителни прашања поврзани со телото, смртта и достоинството.
Случајот со извезување ткива од мозоци од Македонија не отвори само правни и етички дилеми, туку и сериозно прашање: дали државата е способна јасно, навремено и транспарентно да комуницира со јавноста?
Во најновата анкета на „Внимание“, граѓаните беа прашани што мислат за случајот со извезување ткива од мозоци од Македонија. Одговорите, иако различни по форма, во суштина носат иста порака: недоверба, страв и чувство дека „вистината никогаш нема целосно да се каже“.
„Немам коментар, сè може да се очекува“, „ме ужаснува фактот што тоа се случило, особено затоа што станува збор за ранлива група луѓе“, „не треба толку многу години да се чека за да се излезе во јавност“, „многу лоши работи се случуваат во државава и како што оди, сè е позастрашувачки“, „не можам да поверувам дека нешто било правено надвор од процедурите“, „тоа сигурно се правело на црно“ – ваквите реакции не се само коментари за конкретниот случај, туку симптом на подлабока институционална криза.
Она што најмногу отсуствува во овие одговори не е гневот, туку сигурноста. Дел од граѓаните се убедени дека процедурите морале да бидат испочитувани, други дека сè било нелегално, но заедничко за сите е чувството дека нема јасна, недвосмислена и кредибилна институционална верзија на настаните. Токму ваквата состојба, во која различни, па дури и спротивставени уверувања коегзистираат, зборува за јавност оставена без насока.
Недовербата дополнително се продлабочува кога станува збор за времето. Коментарите дека „не треба толку многу години да се чека за да се излезе во јавност“ укажуваат на перцепција дека институциите не реагираат навремено, туку само кога случаите веќе се во јавниот фокус. Во таков контекст, транспарентноста не се доживува како принцип, туку како принуда.
Вториот дел од анкетата, прашањето дали граѓаните би дозволиле нивниот мозок да биде сочуван за научни цели, отвора уште подлабоко ниво на недоверба. Одговорите варираат од подготвеност за солидарност, до категорично одбивање. „Може… нема да мислам ништо тогаш“, „ако е за научни истражувања, не би ми сметало“, но и „не, од религиски причини“, „ако некој профитира од тоа, не би сакала во никој случај“, „не ми е сигурно“, „не е човечки, не е хумано, не е нормално“.
Овие одговори покажуваат дека граѓаните не ја отфрлаат науката како вредност. Напротив, подготвеноста за донација постои, но таа е условена. Клучниот проблем не е самата идеја за научно истражување, туку стравот дека во систем во кој нема доверба, секоја благородна намера може да биде злоупотребена. Дилемата не е етичка во апстрактна смисла, туку длабоко политичка и институционална: дали државата може да гарантира дека телото и достоинството нема да станат предмет на профит, манипулација или молк.
Последното прашање во анкетата, кој го поседува „најпаметниот мозок“ во Македонија, на прв поглед делува лесно или дури и иронично, но одговорите откриваат уште еден слој на проблемот. Дел од граѓаните наведуваат свои професори, други велат дека „не им доаѓа никој на памет“, трети тврдат дека „во Македонија нема интелектуалци“, а некои одбиваат да именуваат било кого, со образложение дека „кого и да кажам – ќе згрешам“.
Ова не е само криза на авторитет, туку криза на доверба во знаењето, образованието и јавниот интелект. Кога интелектуалните фигури стануваат невидливи или спорни, општеството останува без референтни точки. Во таква средина, граѓаните се повлекуваат во личното, приватното и субјективното – единствениот простор што сè уште им изгледа сигурен.
Анкетата на „Внимание“ не нуди конечни одговори, но токму во тоа е нејзината сила. Таа покажува дека во отсуство на јасна, усогласена и транспарентна институционална комуникација, граѓаните се оставени сами да се движат меѓу сомнеж, страв и морални дилеми. Недовербата не произлегува само од конкретниот случај, туку од чувството дека системот повторно нема да понуди целосна вистина, ниту јасна насока за тоа како граѓаните треба да дејствуваат.
