Колку и да се обидуваме да бидеме задоволни со животот, многумина од нас постојано бараат нешто повеќе, ново искуство, ново достигнување, нова стимулација. За тоа не е виновна само нашата психа или современото општество, туку еден невидлив хемиски курир во нашите мозоци – допаминот. Често нарекуван „хормон на среќата“, допаминот е многу повеќе од тоа. Тој е моторот кој нè тера да дејствуваме, да истражуваме и да бараме повеќе, дури и кога веќе имаме доволно.
Доприминот не создава задоволство
Едноставната, но погрешна интерпретација е дека допаминот нè прави среќни. Всушност, научните истражувања покажуваат спротивното: допаминот е хемиска порака што ни кажува „научи од ова и направи повеќе од тоа“.
Студиите со животни откриваат дека допаминот се активира кога се случува нешто поголемо од очекуваното, а не кога едноставно добиваме награда. На пример, ако пајакот или стаорец добие храна по непредвидлив распоред, допаминскиот систем ги мотивира да продолжат да дејствуваат, да пробуваат нови стратегии и да го „соберат“ искуството, без разлика дали навистина уживаат во самиот плен.
Сличен принцип важи и за луѓето. Социјалните мрежи, игри и апликации се дизајнирани токму така – непредвидливите „лајкови“, известувања и награди го активираат допаминот и нè тераат да продолжиме да се вклучуваме, дури и ако резултатот е стрес и хронична незадоволеност.
Без допамин – мозокот влегува во „темната соба“
Еден од најдиректните примери за тоа колку е критичен допаминот доаѓа од болеста енцефалитис летаргика, која се појавила во почетокот на 20 век. Заболените, чии мозоци повеќе не произведувале допамин, биле будни, но немале иницијатива да дејствуваат. Тие не посегнувале по храна или предмети, освен ако не им биле директно подадени.
Лекот L-DOPA, предвесник на допамин, привремено ги „будел“ пациентите. Некои, како Rose R, доживеале моменти на нормална активност по децении на летаргија. Ова покажува дека допаминот не е само хормон на задоволството тој е моторот на нашата волја за акција и истражување. Без него, мозокот буквално застанува во темнина, во состојба на „неактивност и неиспитување“.
Допаминот реагира на изненадување, не на награда
Истражувањата со стаорци и мајмуни покажуваат дека допаминот најмногу се лачи кога нешто е подобро од очекуваното, а не кога едноставно добиваме награда. Тоа објаснува зошто коцкањето е зависност;социјалните мрежи го држат вниманието и непредвидливите „лајкови“ и нотификации го активираат допаминскиот систем.
Нашиот мозок реагира на непредвидливи успехи, а не на рутински или очекувани резултати. Всушност, мозокот сака да разбере зошто нешто се случило и како да го повтори успехот или барем да ја создаде илузијата дека го контролира.
Мотивацијата е „разбери го ова“
Професорот Николај Кукушкин предлага допаминот да се гледа како императивен сигнал: „разбери го ова“. Секојпат кога нешто ни се случува поинаку од очекуваното, допаминот нè тера да дејствуваме, да се прилагодуваме и да пробуваме нови стратегии.
Ова објаснува и зошто луѓето со ADHD кои користат лекови како Adderall имаат „тунелска визија“ – нивниот мозок станува фокусиран на решавање на задачата и повторување на успешни акции. Исто така, го објаснува чувството на демотивација кај луѓе со ниски нивоа на допамин – тие едноставно немаат хемиски сигнал што ги тера да дејствуваат.
Зошто никогаш не сме задоволни – и зошто тоа е добро
Допаминот е еволутивна стратегија. Животните кои лесно се задоволуваат и не бараат нови ресурси имаат помали шанси за преживување. На другата страна, оние кои постојано истражуваат, пробуваат и бараат нови искуства, имаат поголема веројатност да преживеат и да се прилагодат.
Токму затоа, чувството на досада, немир и незадоволство е интернализиран сигнал за акција. Иако нè тера да бидеме постојано во потрага, токму таа потрага создава ретки, непредвидливи моменти на радост и изненадување кои го прават животот вреден.
Модерниот свет го засилува ефектот
Технологијата го максимизира ефектот на допаминот. Социјалните мрежи, апликациите и игрите создаваат непредвидливи награди, што нè држи во постојана потрага. Парадоксално, иако навидум имаме „сè“, допаминот нè тера да бараме повеќе, создавајќи чувство на хронична незадоволеност.
Тоа значи дека нашата борба со желбата за нови стимули не е слабост или мана тоа е вграден механизам во мозокот, кој нè тера да дејствуваме, да учиме и да се приспособуваме.
Допаминот не е „хормон на среќата“. Тој е хемиски сигнал што нè тера да дејствуваме, да истражуваме и да се прилагодуваме на нови ситуации. Нè држи во постојана потрага по изненадувања, што објаснува зошто никогаш не сме целосно задоволни.
И токму тоа е причината зошто, и покрај неизвесноста и стресот, постојано растеме, учиме и создадаваме – и зошто животот, токму поради својата непредвидливост, вреди да се живее.
