Секоја трета жена или девојка во Македонија барем еднаш во животот немала пари да купи влошки и морала да импровизира со крпи, весници или тоалетна хартија. Ова не е анегдота. Ова е податок од сеопфатната студија „Менструална правда – пристап до менструална хигиена во Република Македонија“ спроведена од Тиииит! Инк. (2021).
Во држава во која половина од населението има или ќе има менструација, менструалната хигиена сè уште не се третира како основна човекова потреба, туку како приватен трошок, срам и тишина. Менструалната сиромаштија кај нас не е маргинален проблем – таа е системска, масовна и опасна по здравјето, образованието и достоинството.
Истражувањето за менструалната правда во Македонија е спроведено преку прашалник споделен на социјалните мрежи и целосно пополнет од 2.696 лица. Податоците од анкетата се особено значајни бидејќи покажуваат дека менструалната сиромаштија не ги погодува само најмаргинализираните групи, туку е присутна и кај млад, урбан и економски активен дел од женската популација. Со други зборови, проблемот не е исклучок, туку правило.
Колку чини да крвариш?
Според резултатите од истражувањето, 77 проценти од анкетираните жени и девојки трошат меѓу 101 и 400 денари месечно за производи за менструална хигиена. Но, финансискиот товар не завршува со купување влошки или тампони. Дури 71 процент користат лекарства против менструална болка, а 64 проценти од нив трошат до 300 денари месечно само за аналгетици. Менструалната болка не е занемарлива: секоја четврта жена или девојка отсуствувала од работа поради болки поврзани со менструацијата, а 49 проценти ја оценуваат болката како силна или многу силна. Овие податоци јасно покажуваат дека менструацијата не е само „неколку непријатни дена месечно“, туку континуиран финансиски и здравствен товар што директно влијае врз квалитетот на животот.
Компромис со здравјето, не со луксузот
Иако повеќе од половина од испитаничките, односно 60 проценти, изјавиле дека секогаш можат да си дозволат комерцијални производи за менструална хигиена, реалноста зад оваа изјава е далеку посложена. Дури 39 проценти признаваат дека понекогаш купуваат поевтини производи од оние што им се најсоодветни или најквалитетни. Овој процент драматично расте кај одредени групи: 56 проценти кај жените кои земаат минимална плата, 44 проценти кај студентките и ученичките, 49 проценти кај домаќинките и 47 проценти кај хонорарно ангажираните. Овие бројки јасно укажуваат дека изборот на поевтини производи не е прашање на лична преференција, туку на економска принуда. Компромисот со квалитетот на менструалните производи е, всушност, компромис со сопственото здравје.
Импровизацијата како системска појава
Еден од највознемирувачките наоди од истражувањето е фактот дека речиси секоја трета испитаничка барем еднаш во животот се нашла во ситуација да нема пари да купи влошки и да мора да импровизира со крпи, весници или тоалетна хартија. Уште позагрижувачки е тоа што половина од овие жени и девојки ваквата ситуација ја доживеале повеќепати. Дополнителни истражувања покажуваат дека 29,5 проценти од жените во Македонија немаат пристап до никакви менструални производи, а во 2021 година е регистрирано зголемување од 70 проценти на вагинални инфекции, поврзани со недостапност до соодветни средства за менструално здравје. Импровизацијата не е само понижувачка, туку претставува сериозен здравствен ризик.
Менструацијата како причина за отсуство од училиште и работа
Менструалната сиромаштија има директно и долгорочно влијание врз образованието и работниот ангажман. Дури 43 проценти од испитаничките изјавиле дека отсуствувале од училиште поради менструација. Од нив, 63 проценти вообичаено отсуствувале по еден ден месечно, додека 21 процент отсуствувале по два дена месечно. Овие изгубени денови значат пропуштени часови, потешкотии во следењето на наставата и дополнително продлабочување на родовата нееднаквост уште од најрана возраст. Менструацијата, наместо да биде нормален биолошки процес, станува причина за исклучување.
Срамот е научен, не природен
Истражувањето покажува дека менструалната стигма е длабоко вкоренета во општествените норми и воспитувањето. Дури 67 проценти од испитаничките одговориле дека социјализацијата ги „научила“ дека е срамота да имаат дамки од менструација или да им „протече“. Повеќе од половината, односно 53 проценти, изјавиле дека се чувствуваат „нечисто“ за време на менструацијата, додека 41 процент се обидувале или сè уште се обидуваат да ги кријат влошките кога одат во тоалет или кога купуваат во продавница. Кај младите од 18 до 19 години, овој процент достигнува дури 54 проценти. Овие податоци сведочат за култура на тишина и срам, наместо култура на здравје и информираност.
Јавните тоалети: место без достоинство
Речиси универзален е ставот дека јавните тоалети во Македонија не обезбедуваат услови за безбедно и достоинствено одржување на менструалната хигиена. Дури 90 проценти од испитаничките сметаат дека во јавните тоалети нема соодветни услови, а исто толкав процент се согласуваат дека треба да има бесплатни производи за менструална хигиена во јавните објекти. Кога државата не обезбедува основни услови за хигиена, таа директно учествува во системска дискриминација на жените и девојките.
Данок на крварење
Во Македонија, менструалните производи со години беа третирани како обичен потрошувачки артикл. До 2023 година, тие се оданочуваа со ДДВ од 18 проценти, иста стапка каква што важеше и за алкохолот и цигарите. Овој фискален пристап ја позиционираше менструалната хигиена како луксуз, а не како основна здравствена потреба.
Иако даночната стапка подоцна беше намалена од 18 на 5 проценти, оваа промена има ограничен ефект во услови на зголемена инфлација и раст на животните трошоци. Намалувањето на ДДВ не го решава суштинскиот проблем: менструалните производи остануваат значителен месечен трошок, особено за семејствата со пониски приходи, а бесплатните средства во училиштата и јавните институции (каква што е праксата во многу земји од Европската Унија) сè уште е исклучок, а не правило.
Како резултат, финансискиот товар непропорционално паѓа врз жените и девојките. Не е случајно што 98 проценти од испитаничките изјавиле дека би поддржале целосно ослободување од ДДВ за менструалните производи. Менструацијата не е избор, а оданочувањето на нешто што е биолошка нужност претставува форма на институционализирана неправда, што директно ја продлабочува менструалната сиромаштија.
Менструална сиромаштија во поширок контекст
Проблемот со менструалната сиромаштија дополнително се влошува во поширокиот економски и социјален контекст. Во Македонија, 55,3 проценти од работоспособните жени и девојки се економски неактивни или невработени, а 22 проценти од жените на возраст од 18 до 64 години живеат под прагот на сиромаштија. Во исто време, 71 процент од испитаничките никогаш немаат слушнато за поимот „менструална сиромаштија“. Како да се води борба против проблем кој сè уште нема име во јавниот дискурс?
Како реагира светот: менструалната хигиена како јавна политика
Под притисок на податоци, истражувања и феминистички и граѓански движења, сè повеќе држави почнаа да ја третираат менструалната сиромаштија како структурен општествен проблем. Политиките за бесплатни менструални производи најчесто се воведуваат во училиштата, но и во универзитетите, јавните институции и засолништата, со цел да се намалат изостаноците, да се спречи социјалната исклученост и да се нормализира менструацијата како дел од секојдневието.
Токму поради тоа најмалку дваесетина држави и региони низ светот воведоа бесплатни менструални производи на национално, регионално или образовно ниво. Меѓу нив се Шкотска, која прва воспостави законска обврска за бесплатно обезбедување на производи во училиштата и јавните институции, Нов Зеланд со универзален пристап во сите училишта, делови од Австралија и Франција преку регионални и универзитетски политики, како и земји од глобалниот југ како Кенија, Јужна Африка, Боцвана, Замбија и Уганда. Дополнително, повеќе сојузни држави во САД и неколку канадски провинции воспоставија системи за бесплатен пристап во образовните институции.
Пристапите варираат: некаде станува збор за универзални политики, каде производите се достапни за сите без ограничувања; на други места се применуваат образовно фокусирани модели, насочени првенствено кон основните и средните училишта; а постојат и комбинирани решенија што ги поврзуваат бесплатните производи со подобрување на санитарната инфраструктура и едукацијата за менструално здравје. Заедничко за сите овие модели е институционалното признавање дека менструалната хигиена е јавно добро – нешто што не смее да зависи од финансиската состојба на поединката, ниту да биде оставено на лична снаодливост.
Глобален проблем, локална одговорност
Менструалната сиромаштија не е изолиран проблем. На глобално ниво, околу 800 милиони луѓе имаат менструација секој ден, а приближно 500 милиони од нив немаат пристап до адекватни ресурси за грижа за време на менструацијата. Две од пет девојки во светот се соочуваат со потешкотии да си дозволат менструални производи поради недостиг на приходи. Овие бројки јасно укажуваат дека менструалната правда е прашање на човекови права, а не „женско прашање“. Локалната одговорност е неизбежна, а одложувањето има реални последици по здравјето, образованието и достоинството на илјадници жени и девојки.
Менструалната сиромаштија во Македонија е документирана, измерена и потврдена со бројки. Она што недостасува не се податоци, туку политичка волја и институционална одговорност. Бесплатни менструални производи во училиштата и јавните институции, намалување или укинување на ДДВ, подобрување на условите во јавните тоалети и системска едукација без срам се минимумот што едно општество може и мора да го обезбеди.
Додека тоа не се случи, илјадници жени и девојки секој месец ќе продолжат да плаќаат со своето здравје, образование и достоинство. Менструацијата не е луксуз.
Правдата не смее да крвари.
