На 21 март се одбележува Меѓународниот ден за елиминација на расната дискриминација, датум што беше воспоставен од страна на Обединетите нации во спомен на масакрот во Шарпвил во 1960 година, кога полицијата во Јужна Африка уби 69 луѓе на мирен протест против апартхејдот. Пораката на овој ден е јасна: расизмот не е историски остаток, туку жива и прилагодлива форма на неправда што и денес ги одредува пристапот до образование, работа, домување, безбедност и достоинство.
Во Македонија, оваа тема има многу јасен локален контекст. Иако расната и етничката дискриминација не се сведуваат само на една заедница, најтешкиот товар со години го носат Ромите.
Европската комисија во извештајот за 2025 година оценува дека правната и институционалната рамка за Ромите постои, но дека тие и понатаму се соочуваат со дискриминација. Како отворени предизвици се наведуваат нередовното посетување настава, децата на улица и сегрегацијата во училиштата. Во истиот извештај се наведува дека во учебната 2024/2025 година имало 10.288 ромски ученици во основното образование и 2.157 во средното, додека биле доделени 934 стипендии за основно и 150 за високо образование, при вкупно 250 активни ромски студенти. Бројките покажуваат дека мерки за вклучување постојат, но дека тие сè уште не се доволни за да ја надминат системската нееднаквост.
Комисијата за спречување и заштита од дискриминација во својот годишен извештај наведува дека во 2024 година работела на 485 предмети, од кои 407 биле новоотворени, а најголем дел од претставките биле поднесени врз основа на национална или етничка припадност, кои сочинувале 27 проценти од сите пријави. Европската комисија дополнително нотира дека токму националното или етничкото потекло било најзастапената форма на дискриминација и дека 66 проценти од случаите се однесувале на јавниот сектор.
Кога овие бројки ќе се спојат со социјалната слика, станува јасно дека проблемот не е само во предрасудите, туку и во структурата на нееднаквоста. КСЗД во тематскиот извештај за повеќекратна и интерсекциска дискриминација врз жените Ромки наведува дека Ромите сочинуваат околу 2,53 проценти од населението, но дека во 2023 година општата стапка на невработеност во државата изнесувала 13 проценти, додека кај Ромите достигнувала околу 67 проценти. Уште поалармантно, само 8 проценти од Ромките биле вработени. Самата Комисија заклучува дека дискриминацијата кон Ромките не е само етничка или само родова, туку испреплетена и со сиромаштијата и ниското образование.
Оваа нееднаквост почнува рано и се репродуцира низ институциите. Советот на Европа во меморандумот за Македонија забележува дека и покрај одреден напредок, ромските деца и натаму заостануваат во образовните резултати и сè уште се соочуваат со исклучување, расизам и значителни нееднаквости во образованието. Во истиот документ се наведува дека само 14 проценти од ромските деца од релевантната возрасна група посетуваат предучилишно образование. Паралелно, тематскиот извештај на КСЗД посочува дека во учебната 2023/2024 година немало позитивни промени во решавањето на сегрегацијата на учениците Роми, а проблемот со десегрегацијата останува отворен и по пресудата „Елмазова и други против Северна Македонија“.
Токму затоа овој меѓународен ден не треба да се чита само како борба против отворените навреди или говорот на омраза, туку како борба против системите што ја прават дискриминацијата нормализирана. Во македонски услови, тоа значи дека прашањето за Ромите не е само прашање на „инклузија“, туку на еднаквост во пракса: кој има пристап до квалитетно училиште, до работа, до правична институција, до домување и до третман без понижување. А кога тие нееднаквости се преклопуваат со полот, сиромаштијата, местото на живеење и ниското образование, тогаш станува збор за класична интерсекциска дискриминација.
Глобалната слика покажува дека ова не е маргинален проблем, туку тренд што се продлабочува. Генералниот секретар на ОН во пораката за 2025 година истакна дека „отровот на расизмот“ и натаму го труе светот и предупредува на растечка омраза и раздор поттикнати од нееднаквости и алгоритми што ја монетизираат непријателноста. Советот на ЕУ, по повод 60-годишнината од Меѓународната конвенција за елиминација на сите форми на расна дискриминација, оцени дека расизмот и натаму е пречка за правда, еднаквост и целосно учество во општеството и повика на посилно спроведување на законите и политиките против структурниот расизам.
Тука има основа и за поширокото поврзување со глобалните конфликти. Канцеларијата на Високиот комесар за човекови права во 2025 предупреди дека расизмот, ксенофобијата и сродната нетолеранција не се само последици, туку често и корени на вооружени конфликти. Со други зборови, во време на војни, миграциски кризи, политичка поларизација и дигитално засилена омраза, дискриминацијата не слабее сама од себе, туку лесно добива нов јазик, нови мети и нова легитимација.
Затоа Меѓународниот ден против расната дискриминација не е само комеморација на едно минато злосторство, туку предупредување за сегашноста. Во Македонија, ако Ромите и понатаму остануваат најизложени на дискриминација во образованието, на пазарот на трудот и во секојдневниот однос со институциите, тогаш ова не е тема само за една заедница. Ова е тест за целото општество: дали навистина верува во еднаквост, или само ја одбележува на календар.
