Меѓународниот ден на шумите се одбележува на 21 март, но годинашната порака тешко може да остане само симболична.
Македонија го дочекува овој ден со сериозен локален аларм: според податоци на ЈП „Национални шуми“ објавени во јавноста по пожарната сезона, во шумските пожари во 2025 година биле опожарени 17.107 хектари, а проценетата штета изнесува околу 50 милиони евра. Според Global Forest Watch, од 2001 до 2024 година изгубила околу 50 илјади хектари дрвна покривка, што е еквивалентно на околу 6 проценти од дрвната покривка од 2000 година. Од таа загуба, околу 8,4 илјади хектари се поврзани со пожари, а околу 42 илјади хектари со други двигатели на загуба.
Тоа покажува дека пожарите се драматичен, но не и единствен проблем: шумите се под притисок и од други форми на деградација, промени во користењето на земјиштето и долгорочно ослабено управување. Затоа, Денот на шумите кај нас не е само потсетник на важноста на природата, туку и ден во кој државата се соочува со реална сметка за изгубени екосистеми, ослабена заштита и долгорочни последици по животната средина.
Глобално, Меѓународниот ден на шумите е прогласен од Генералното собрание на Обединетите нации во 2012 година и секоја година се одбележува на 21 март со цел да ја подигне свеста за значењето на сите видови шуми. Темата за 2026 година е „Шуми и економии“, со акцент на фактот дека шумите не се само извор на дрвна маса, туку и основа за вода, почва, локални приходи, отпорност на заедниците и здрави екосистеми.
Локалниот контекст затоа е клучен. Според регионалната шумарска база за Западен Балкан, шумите и шумското земјиште во Македонија зафаќаат 1.159.926 хектари, односно 44,35 проценти од вкупната површина на државата. Светска банка, пак, за 2023 година наведува шумска површина од 39,7 проценти од копнената територија, што потврдува дека шумите остануваат еден од најважните природни столбови на земјата, без разлика на различните методологии на мерење. Кога се губат вакви површини, не исчезнува само зеленилото од пејзажот, туку и природната заштита од ерозија, суши, топлотни бранови и загадување.
Глобалната слика е уште поширока, но не и поутешна. Според најновата глобална проценка на FAO, шумите денес покриваат 4,14 милијарди хектари, односно околу 32 проценти од светската копнена површина. Иако нето-загубата на шуми се намалува во споредба со 1990-тите, светот и понатаму губи шуми со темпо од околу 10,9 милиони хектари годишно поради дефорестација, додека нето-загубата во периодот 2015–2025 изнесува 4,12 милиони хектари годишно. Со други зборови, глобалниот тренд е нешто побавен, но притисокот врз шумските екосистеми и понатаму е масовен.
Причините се познати, но нивната комбинација станува сè поопасна. Климатските промени ги прават пожарите поинтензивни и подолготрајни, сушите ги ослабуваат шумските екосистеми, а деградацијата продолжува и преку нелегална сеча, промени во намената на земјиштето и други форми на антропоген притисок. Во анализите за природните системи во Македонија веќе се нотира дека шумските пожари, нелегалната сеча, неконтролираното користење на ресурсите и пошироките промени во земјишната употреба се меѓу факторите што директно придонесуваат за губење и модификација на живеалиштата.
Токму затоа шумите не се тема само за екологисти, шумарски претпријатија или институции. Тие се директно поврзани со квалитетот на воздухот, водните ресурси, стабилноста на почвата, локалната клима и биодиверзитетот. FAO посочува дека шумите се дом на околу 80 проценти од светската копнена биолошка разновидност. Кога се уништуваат шумите, не се губат само дрвја, туку и живеалишта, природни коридори и цела мрежа на видови што зависат од нив за опстанок.
Во македонски контекст, ова прашање добива уште поширока тежина. Северна Македонија се смета за европско жариште на биодиверзитет, со повеќе од 16.000 диви видови и над 800 ендемични видови. Но овие природни вредности се под сè поголем притисок од промени во користењето на земјиштето, загадување, климатски влијанија и недоволно системско финансирање на заштитата на природата. Затоа губењето на шумите не е само естетски или еколошки проблем, туку и директен удар врз природното наследство на земјата.
Оттука, општествената свесност за шумите не треба да се сведе на еднодневни акции и симболични пораки. Таа треба да значи посилна превенција од пожари, поефикасен надзор, борба против нелегалната сеча, сериозни политики за пошумување и многу поголема чувствителност за тоа како се носат одлуки за просторот.
Бидејќи проблемот не завршува со пожарите: урбанизацијата и неконтролираниот развоен притисок остануваат дел од пошироката закана за природните живеалишта во Македонија. Постојните анализи предупредуваат дека промените во земјишната употреба и притисоците врз природните простори дополнително ги загрозуваат живеалиштата и видовите.
За граѓаните тоа значи помалку зелени зони, полош квалитет на живот и поголема климатска ранливост; за дивите животни, тоа значи стеснување или исчезнување на просторот неопходен за движење, исхрана и опстанок. На Денот на шумите, пошироката слика е јасна: кога исчезнува шумата, не исчезнува само пејзажот – исчезнува дел од системот што го одржува животот.
