На 13 февруари светот го одбележува Светскиот ден на радиото: медиум што повеќе од еден век го следи човештвото низ војни, револуции, културни подеми и технолошки пресврти. Радиото не е само технологија. Тоа е звук на времето – сведоштво на епохи, глас на заедниците и мост меѓу луѓето.
Според енциклопедиските дефиниции, радиото е технологија за безжично пренесување сигнали преку модулација на електромагнетни бранови. Но неговото значење одамна ја надминало таа техничка формулација. Радиото е првиот вистински масовен електронски медиум – медиум што не бара писменост, не бара екран и не зависи од сложена инфраструктура. Доволни се приемник и сигнал.
Историјата на радиото започнува со научните откритија. Германскиот физичар Хајнрих Херц во 1880-тите докажал дека електромагнетните бранови можат да се пренесуваат безжично, поставувајќи ги темелите на идната комуникација. Никола Тесла, пак, со своите експерименти во 1890-тите ја демонстрирал можноста за безжичен пренос на енергија и сигнал. На овие научни основи подоцна се надоврзале практичните примени – од Гуљелмо Маркони, кој го усовршил безжичниот телеграф, до Ли Де Форест и неговата „Аудион“ вакуумска цевка, што овозможила засилување на сигналот.
Првично, радиото било средство за телеграфија – пренос на точки и цртички. Но во 1906 година Реџиналд Фесенден првпат пренел говор и музика на далечина, отворајќи нова ера во комуникацијата. Радиото станало повеќе од сигнал: станало глас.
Бргу потоа, неговата улога се покажала како животно важна. Во 1912 година, бродовите што имале радио-апарати можеле да повикаат помош, технологија што придонела за спасување стотици животи при трагедијата со Титаник. Од морето, радиото се префрлило во воздухот – првите авионски преноси биле демонстрирани во 1910 година. До 1920-тите, полициски возила во Детроит веќе користеле радио-врска, означувајќи почеток и на мобилната комуникација.
Со текот на децениите, „безжичното“ значело различни нешта. Во 1920-тите слушањето на „wireless“ значело следење временска прогноза, концерти или вести. Во 1980-тите тоа било разговор преку мобилен уред. Денес, „безжично“ значи глобална поврзаност преку паметни телефони и интернет, но суштината останува иста – пренос на информации преку електромагнетни бранови.
Во македонскиот контекст, Радио Скопје повеќе од осум децении претставува хроника на едно општество. Неговите фреквенции носеле вести во време на војна, културни програми во време на мир, музика што ги обликувала генерациите и дебати што ја отсликувале јавната мисла. Радиото тука не било само технолошка новост, туку институција на сеќавањето – простор каде што гласот станува документ.
На 28 декември 1944 година, на денот кога се одржувало Второто заседание на АСНОМ, радиото за првпат прозвучело на македонски јазик во ослободената земја. Во салата, пред почетокот на заседанието, зад микрофонот стоел Владо Малески. Кога во просторијата влегол првиот претседател на АСНОМ, Методија Андонов – Ченто, низ етерот одекнале зборовите: „Зборуе Радио Скопје…“ – почеток на првиот директен радиопренос од едно македонско државотворно собрание.
Преносот бил реализиран со радиопредавател од американско производство, модел „SCR“, со моќност од 20 вати. Станувало збор за трофејна воена радиостаница на кратки бранови, чиј опсег бил прилагоден за да може сигналот да се прима и на обични радиоприемници во Скопје и околината. За техничката реализација бил задолжен Александар Грков, кој подоцна ќе биде запаметен како еден од пионерите на македонската радиотехника.
Денес, во ерата на подкасти, стриминг и алгоритми, радиото не исчезнува – туку се трансформира. ФМ-фреквенциите живеат паралелно со дигиталните платформи, а локалните радиостаници и понатаму уживаат доверба кај заедниците, особено во кризни ситуации кога радиото се покажува како најдостапен и најстабилен канал за информирање.
Токму во тој контекст се вклопува и темата на УНЕСКО за 2026 година – „Радиото и вештачката интелигенција“, со пораката „AI е алатка, не глас“. Пораката е јасна: новите технологии можат да ја унапредат продукцијата, архивирањето и дистрибуцијата на содржини, но не можат да ја заменат човечката проценка, довербата и креативната одговорност што се во сржта на радиото како јавен медиум.
Светскиот ден на радиото нè потсетува дека зад секоја фреквенција стои човечки глас. А гласот, за разлика од технологијата, не застарува. Тој се менува, се прилагодува, но останува носител на приказни, култура и идентитет.
Радиото, во својата суштина, е наједноставниот медиум – звук што патува низ воздухот. Но токму во таа едноставност се крие неговата моќ: да биде присутно во домовите, во автомобилите, во телефоните и во историјата. Затоа, и по повеќе од еден век, радиото останува звукот на времето.
