Малолетничката бременост во Македонија и понатаму останува сериозно општествено и јавно-здравствено прашање. Последните податоци покажуваат дека стапката изнесува 13,4 бремености на 1.000 девојки на возраст од 15 до 19 години – односно приближно една од секои 75 девојки. Стапката на раѓања кај девојки од оваа возраст изнесува 11,7 на 1.000.
За споредба, податоците од 2024 година покажуваат дека стапката на малолетнички породувања во Македонија изнесувала 15,7 на 1.000, што било речиси трипати повеќе од просекот од околу 6 на 1.000 во земјите на Европската Унија.
Зад овие бројки најчесто не стои индивидуален избор, туку комбинација од социјални, образовни и здравствени фактор: сиромаштија, ограничен пристап до образование, недоволно информации за сексуалното и репродуктивното здравје и недостапна контрацепција.
Во Македонија, младите во просек го започнуваат сексуалниот живот околу 15-тата година, односно околу 16 години кај девојчињата. За споредба, во земји каде сексуалното образование е системски дел од образованието, младите често го одложуваат првиот сексуален однос до 19-тата година.
Иако во последната деценија се забележува постепено намалување на стапката на тинејџерска бременост, Македонија и понатаму останува над просекот на Европската Унија.
Зошто се случува малолетничката бременост?
Според Драгана Каровска од ХЕРА, малолетничката бременост не може да се објасни само со однесувањето на младите.
„Малолетничката бременост е комплексно општествено и јавно-здравствено прашање кое е тесно поврзано со структурни фактори – сиромаштија, ограничен пристап до образование, родова нееднаквост и недоволно системско сексуално образование“, посочува Каровска.
Еден од клучните проблеми е што сеопфатното сексуално образование сè уште не е целосно интегрирано во образовниот систем. Иако постои пилот-програма во основното образование, таа не е воведена во сите училишта.
Истражувањата покажуваат дека ваквото образование не ја поттикнува раната сексуална активност. Напротив, помага младите да го одложат првиот сексуален однос и почесто да користат контрацепција.
Недостатокот на информации за контрацептивни методи, согласност и здрави релации, според Каровска, директно го зголемува ризикот од непланирана бременост.
Ограничен пристап до контрацепција и здравствени услуги
Друг важен фактор е ограничениот пристап до контрацепција, особено за малолетни лица и за млади во рурални средини.
Во Македонија, контрацепцијата во најголем дел се набавува приватно, без систем на субвенционирање или бесплатна достапност за младите. Тоа создава финансиска бариера, а дополнително влијае и стигмата поврзана со барање информации или услуги за сексуално и репродуктивно здравје.
„Податоците од младинските центри за сексуално и репродуктивно здравје покажуваат дека младите често немаат доверба во институционалниот систем или се плашат од осуда“, објаснува Каровска.
Социјалната исклученост и родовите норми го зголемуваат ризикот
Малолетничката бременост е силно поврзана и со социјалната исклученост. Покрај националните просеци, податоците покажуваат дека стапките на малолетничка бременост се значително повисоки во социјално ранливи и маргинализирани заедници.
Ризикот е значително поголем кај девојчињата кои живеат во сиромаштија, имаат ограничен пристап до образование или се соочуваат со рани бракови.
Дополнителен фактор што често останува надвор од јавната дебата се родовите норми и нееднаквите односи на моќ, кои директно влијаат врз ризикот од малолетничка бременост.
Според Каровска, дел од девојчињата се соочуваат со притисок за рана врска или брак, особено во средини каде сиромаштијата и ограничениот пристап до образование ја зголемуваат социјалната ранливост.
Во такви услови, темите како телесна автономија, согласност и здрави релации ретко се дискутираат отворено, што ги остава младите без доволно информации и поддршка.
Во одредени случаи, малолетничката бременост е поврзана и со сексуално насилство или нееднакви односи на моќ, што дополнително ја нагласува потребата од интегриран пристап – политики што ќе ги поврзат образованието, здравството и социјалната заштита.
Што покажуваат меѓународните искуства?
Меѓународните препораки се прилично јасни: најдобри резултати се постигнуваат кога се комбинираат сеопфатно сексуално образование, достапни младинско-пријателски здравствени услуги и политики што ги задржуваат девојчињата во образованието.
Како што нагласува Каровска, меѓународните препораки на Светската здравствена организација укажуваат дека најдобри резултати се постигнуваат кога се комбинираат сеопфатно сексуално образование, достапни младинско-пријателски здравствени услуги и политики што ги задржуваат девојчињата во образованието.
Во Македонија постојат позитивни примери, како младинските центри „Сакам да знам“, кои обезбедуваат бесплатни и доверливи услуги за советување, тестирање и контрацепција.
Но вакви услуги сè уште не се доволно распространети низ земјата.
Дали државата прави доволно?
Македонија има воспоставено одредени механизми – стратегии за родова еднаквост, законска рамка против семејно и родово базирано насилство и програми поврзани со сексуалното образование.
Но според експертите, имплементацијата често е фрагментирана и недоволно финансирана.
Токму затоа граѓанските организации играат значајна улога – преку едукација, директни здравствени услуги и застапување за системски реформи, нагласува Каровска.
За одржливо намалување на малолетничката бременост потребна е координирана национална политика, стабилно буџетирање и јасна политичка поддршка за сеопфатно сексуално образование како човеково право, а не како идеолошка дебата.
Повеќе од здравствено прашање
Малолетничката бременост не е само здравствен проблем. Таа е индикатор за социјалните нееднаквости, пристапот до образование и способноста на институциите да ги заштитат младите.
Затоа решението не лежи во осуда на девојчињата, туку во подобра превенција, достапни информации и систем што ќе им овозможи на младите информирани и безбедни избори за сопственото тело и иднина.
