Смртта на Али Лариџани не отвори само празно место во иранската безбедносна хиерархија. Таа отвори многу подлабоко прашање: дали Иран, во момент на војна и внатрешно прегрупирање, ќе се движи кон уште потврдокорен и помилитаризиран дискурс или ќе се обиде да зачува барем дел од прагматичната политичка рамнотежа што Лариџани со години ја претставуваше.
Тој беше една од најмоќните фигури во Исламската Република, човек што истовремено бил дел од тврдиот систем и еден од ретките што знаеле да преговараат, да балансираат и да управуваат со кризи без целосно да ја запалат сцената.
Али Лариџани беше убиен на 17 март 2026 година, а неговата смрт дојде во момент кога иранското раководство веќе беше длабоко потресено од војната и од претходните удари врз самиот врв на системот.
Човекот што ги врзуваше системот и државата
Лариџани беше типичен производ на иранската револуционерна елита, но и нешто повеќе од тоа. Тој бил командант во Револуционерната гарда за време на Иранско-ирачката војна, министер за култура, шеф на државниот радиодифузен сервис, секретар на Врховниот совет за национална безбедност, главен нуклеарен преговарач и претседател на парламентот од 2008 до 2020 година. Тоа не е само импресивна биографија, туку доказ дека тој со децении бил вграден во речиси секој важен столб на државата: безбедност, пропаганда, дипломатија и институционална политика.
Токму затоа Reuters го нарекува „ultimate backroom powerbroker“ – човек што не мора секогаш да е најгласен за да биде клучен. Неговата моќ не доаѓала само од функцијата, туку од способноста да ги поврзе различните центри на влијание: врховниот лидер, гардата, парламентот, дипломатскиот апарат и регионалните сојузништва.
Прагматичар, но не и либерал
Важно е Лариџани да не се романтизира. Светските медиуми јасно потсетуваат дека, иако важел за прагматичен и способен за маневрирање, тој никогаш не бил реформатор во либерална смисла. Бил длабоко лојален на теократскиот систем и имал улога во репресијата, вклучително и во насилното задушување на масовните протести во јануари 2026 година, по што САД воведоа санкции против него.
Но токму тука лежи неговата политичка специфичност. Тој не беше умерен во смисла на откажување од режимот, туку во смисла на стилот на владеење. За разлика од други тврдокорни фигури, понекогаш преферирал претпазлив пристап, дипломатија и „смирувачки зборови“ кон домашната опозиција, дури и кога останувал целосно посветен на одбраната на системот. Тоа го правело прифатлив и за тврдото јадро и за оние што знаеле дека Иран не може да преживее само со сила, туку и со пресметан политички баланс.
Неговото вистинско наследство е во начинот на кој управуваше со кризи
Најголемото политичко наследство на Лариџани веројатно не е во една функција, туку во моделот што го претставуваше. Тој беше дел од генерацијата што веруваше дека Иран може да биде тврд, идеолошки и воено способен, а сепак доволно флексибилен за да преговара кога тоа му одговара.
Лариџани бил дел од стратегијата со која Иран се обидувал да го турка нуклеарниот проект до самата граница на меѓународно прифатливото, без директно да предизвика уништувачки напад. Тоа беше политика на постојано балансирање меѓу демонстрација на сила и контрола на ризикот.
Тој имал улога и во клучните нуклеарни преговори, од периодот 2005–2007, па сè до обезбедувањето внатрешна поддршка за договорот од 2015 година. Воедно, одржувал важни врски со Русија и Кина, а AP забележува дека само две недели пред војната бил во Оман на средби со посредници, токму во обид да се задржи канал за преговори. Тоа покажува дека, дури и кога стоел на врвот на тврдиот систем, Лариџани ја разбирал вредноста на отворената врата.
Зошто неговата смрт ја менува равенката
Смртта на Лариџани доаѓа во време кога, по смртта на Хамнеи, сè поголема тежина во Иран добиваат Револуционерната гарда и воените центри на моќ, а просторот за политички посредници се стеснува. По почетокот на војната, Reuters веќе ги опишуваше Лариџани и Мохамад Багер Калибаф како можни „bridge figures“ во еден преоден, нестабилен период. Со други зборови, Лариџани не бил важен само поради тоа што бил влијателен, туку и затоа што бил една од ретките фигури што можеле да премостат различни струи внатре во системот.
Кога таква фигура исчезнува во момент на војна, најчесто не победува политичката суптилност, туку логиката на најтврдиот апарат. Тоа не значи автоматски дека Иран ќе назначи најекстремен можен наследник, но значи дека тежиштето на системот уште повеќе се придвижува кон безбедносните структури, а помалку кон политичките балансери. Ова е и причината зошто прашањето за неговото наследство е поважно од самото име на идниот наследник.
Прашањето не е само кој доаѓа по него, туку што исчезнува со него
Во ваква ситуација, фокусот само на тоа „кој ќе го наследи“ лесно ја промашува суштината. Поважно е што со заминувањето на Лариџани исчезнува еден специфичен вид политички актер: човек од тврдиот систем што сепак имаше институционално искуство, дипломатски јазик и способност да ја одложи ескалацијата кога тоа беше потребно.
Тоа значи дека Иран не губи само функционер, туку и дел од сопствениот механизам за апсорбирање на кризи. Во систем што е сè повеќе воено организиран и идеолошки затворен, такви фигури не се лесно заменливи. И ако бидат заменети со поеднодимензионални, потврдокорни кадри, режимот може да стане поцврст на краток рок, но и понееластичен кога ќе мора да излезе од ќорсокак.
По Лариџани, Иран останува со помалку простор за маневар
Ова е важно затоа што иднината на Иран во моментот не зависи само од ракетите, туку и од тоа кој има капацитет да носи одлуки во сенка на војната. Ако системот целосно се навали кон военото јадро, шансите за преговори, контролиран излез или внатрешна рамнотежа стануваат помали. Ако, пак, успее да зачува некаков политички центар што може да преговара и да посредува, тогаш и во најтешки услови останува барем минимален простор за рационален маневар. Смртта на Лариџани ја прави токму таа можност многу понеизвесна.
Во следните денови и недели вниманието ќе биде насочено кон тоа дали иранскиот систем ќе избере наследник што ќе ја продолжи логиката на прагматично балансирање или ќе испрати сигнал дека военото и идеолошкото крило целосно ја презема командата. Но без оглед на името, едно веќе е јасно: со заминувањето на Али Лариџани, Иран влегува во нова фаза во која може да има помалку политика, а повеќе гола сила.
