Во изминатиот период забележливо е значително зголемување на цените на билетите во неколку клучни културни институции во Скопје, меѓу кои Драмскиот театар, Филхармонијата и Националната опера и балет. Станува збор за установи кои се финансираат директно од државниот буџет преку Министерството за култура, од каде што се покриваат платите на вработените, програмските активности и материјално-техничките трошоци за нивното функционирање.
Кога културните институции се финансираат од државниот буџет, нивната основна улога не е да функционираат како пазарни субјекти, туку како јавен сервис. Тоа подразбира достапност, инклузивност и еднаков пристап до културните содржини за сите граѓани, независно од нивната куповна моќ.
Новите ценовници покажуваат дека билетите за одредени претстави и концерти се зголемени и повеќе од двојно во споредба со претходните години. Во Националната опера и балет, каде што цените порано се движеа од 300 до 500 денари, сега билетите достигнуваат од 800 до 1.200 денари, а за одделни концерти и до 2.000 денари. Во Драмскиот театар, дел од репертоарот се продава по цена од 1.000 денари, додека во Филхармонијата билетите за одредени концерти достигнуваат и до 1.300 денари.
Овие промени го отвораат клучното прашање за јавниот карактер на културните институции. Како установи што се финансираат со пари од даночните обврзници, нивната основна улога е да обезбедат широк и рамноправен пристап до културата, а не да создаваат услови во кои културните настани стануваат ексклузивни и финансиски недостапни за голем дел од граѓаните.
Дополнителен контекст е воведувањето на делегиран буџет за годишните програми на дел од институциите. Овој модел им дава поголема финансиска автономија на управите, но не ја менува суштината: средствата и понатаму доаѓаат од државниот буџет и се наменети за реализација на културна дејност од јавен интерес. Делегираниот буџет не е наменет да ја претвори културата во пазарна услуга, туку да овозможи поефикасно управување со програмите.
Иако Министерството за култура не ги утврдува директно цените на билетите и институциите формално имаат автономија во нивното дефинирање, фактот дека јавните средства не ги покриваат целосно продукциските трошоци сè почесто се надоместува преку повисоки цени за публиката. На тој начин, товарот за „одржливост“ на културната понуда сè повеќе се префрла врз граѓаните.
Податоците покажуваат дека посетеноста во некои институции е зголемена, како и бројот на реализирани претстави и концерти, што укажува на активна културна продукција. Но, ова не ја елиминира дилемата дали растот на цените постепено ја менува структурата на публиката, оставајќи ја културата достапна првенствено за оние со повисока куповна моќ.
Иако постојат одредени олеснувања, како попусти за студенти и пензионери, основниот проблем останува: културните институции финансирани од јавни пари имаат обврска да бидат достапни, а не да функционираат како полуелитни простори. Културата, како јавно добро, не треба да биде луксуз, туку дел од секојдневието на граѓаните.
Културата како јавно добро не се мери само преку бројот на продадени билети или исполнетоста на салите, туку преку тоа кој сè има можност да биде дел од неа. Во тој контекст, сè поотворено се наметнува прашањето дали актуелните ценовни политики водат кон поширока културна вклученост или кон постепено оддалечување на јавните институции од јавноста што ги финансира. Оттука, се отвора и потребата од појасна и поодговорна културна политика која ќе воспостави рамнотежа меѓу финансиската автономија и јавната одговорност, со цел државните институции да останат отворени, инклузивни и достапни за сите, а не само за ограничен круг публика што може да си дозволи сè поскапи билети.
