Предлог-законот за високо образование на Весна Јаневска го отвора прашањето за финансиската автономија на универзитетите и нивната зависност од државниот буџет. Оваа анализа ја разгледува влијанието на предложените мерки врз управувањето со финансиските средства, стратегиското планирање и академската независност, со посебен акцент на економските механизми кои ја потенцираат улогата на универзитетот како „економски објект“.
Финансиска автономија и државен надзор
Член 88 од предлог-законот предвидува зголемена контрола и отчетност кон Министерството за образование и наука при користење на буџетските средства. Иако транспарентноста е неопходна, постои ризик дека строгото државно надгледување може да ја ограничи способноста на универзитетите да донесуваат стратегиски одлуки за сопствените развојни приоритети.
Историските искуства во македонското високо образование покажуваат дека директната финансиска зависност често води кон селективно финансирање на проекти кои се во согласност со краткорочните политички интереси, а не со долгорочните академски цели. Ова може да го поттикне универзитетот да функционира како економски објект насочен кон „исполнување на буџетски индикатори“, наместо како автономна научна и образовна институција.
Потенцијал за комерцијализација на образованието
Предлог-законот овозможува универзитетите да склучуваат договори и да примаат средства од приватни компании. Иако ова отвора можности за финансиска стабилност, постои опасност од прекумерна комерцијализација на образованието.
Примерите од меѓународната пракса укажуваат дека прекумерното финансирање од приватни извори може да ја искриви наставната и научната агенда, со нагласување на проекти со директна комерцијална корист над општествено значајни истражувања. Универзитетите би можеле да станат „економски објекти“ кои се прилагодуваат на побарувачката на пазарот, наместо да го следат академскиот мандат за критичко и долгорочно размислување.
Стратегиско планирање и буџетски циклуси
Член 91 го воведува обврзувачкиот годишен план за финансии и истражувачки активности. Иако плановите го подобруваат мониторингот, постои опасност дека кратките циклуси на планирање ќе ја намалат способноста за долгорочно истражување.
Финансиската зависност од државата и кратките буџетски периоди можат да го намалат иновативниот потенцијал на академската заедница, бидејќи проектите со подолг хоризонт на имплементација ќе се избегнуваат. Ова создава средина каде универзитетот се гледа повеќе како економски изведувач на краткорочни задачи отколку како центар за истражување и критичко размислување.
Баланс меѓу автономија и отчетност
И покрај потенцијалните ограничувања, предлог-законот може да овозможи и механизми за баланс.
Воведување на независни ревизорски тела кои ја проверуваат ефективноста на трошењето без да се мешаат во академската агенда. Обезбедување комбинирани извори на финансирање – државни, приватни и меѓународни грантови – за да се намали ризикот од доминација на еден извор. Долгорочни стратегиски буџетски планови кои овозможуваат истражувања со подолг хоризонт, без компромис на квалитетот.
Таквите мерки би го зачувале академскиот мандат на универзитетот и би ја заштитиле независноста на наставата и истражувањето, истовремено одржувајќи финансиска одржливост.
Предлог-законот ја поставува рамката за поголема финансиска контрола и отчетност, но со тоа ја потенцира ризичната економизација на универзитетот. Без внимателно балансирање, универзитетите можат да се трансформираат во „економски објекти“ ориентирани кон краткорочни цели, со компромис на академската слобода и иновација.
Клучно е да се воспостави систем кој овозможува финансиска стабилност, но истовремено ја заштитува автономијата на наставата и истражувањето. Само така македонските универзитети ќе можат да останат центри на критичко мислење, иновација и долгорочна академска извонредност.
