Кина веќе години по ред затвора повеќе новинари од која било земја на светот. Независното новинарство таму е де факто нелегална дејност. Сепак, зад Големиот заштитен ѕид никнуваат стотици мали, децентрализирани гласови, граѓани, адвокати, поранешни новинари и дијаспора, кои ги пополнуваат празнините што ги остави систематски задавуваната јавност.
Текстот подолу е есеј на Ли Џун, кинески научник и новинар со искуство во истражувачко новинарство, објавен во изданието The Ideas Letter под наслов „China’s Independent Media: One Wall, Two Worlds”. The Ideas Letter е проект на фондацијата Open Society. Есејот е преведен од кинески на англиски од Дејвид Овнби, професор по кинеска историја.
Жена со 200.000 следбеници и 400 дронови за Украина
Нана е псевдоним на кинеска жена со канцелариска работа во Европа. Кога Русија ја нападна Украина во 2022, таа почна да преведува написи и видеа за конфликтот и да ги споделува на Веибо. За две години, нејзините следбеници пораснаа на над 200.000. Преку донации од поддржувачи, организираше испорака на повеќе од 400 дронови на украинската армија. Во мај 2024, за време на посетата на Путин на Кина, нејзината сметка беше укината. Нејзините родители биле вознемирувани од полицијата. Кина за неа тврди дека припаѓа на „антикинески странски сили.”
Златната ера на кинеското новинарство заврши со Си
Периодот меѓу 2001 и 2008 беше врвот на кинескиот медиумски пазар: регионалните влади меѓусебно се натпреваруваа, рекламниот пазар цветаше, а пазарно-ориентираните весници имаа простор за истражувачко новинарство. Цензурата беше пасивна и главно постфактум. Сè се промени со доаѓањето на Си Џинпинг. Политиката „Седум работи за кои не се зборува” од 2013 ги редефинира границите на слободата на печатот. Апсењата на адвокати за човекови права и феминистички активисти околу 2015 го означија крајот на постепените реформи. Централизацијата на интернет компаниите во Пекинг практично ја уништи плуралистичката медиумска екологија.
Во пандемијата, медиумот кој ја кажа вистината беше казнет
За разлика од САРС во 2003, кога новинар од јужна Кина го корегираше погрешниот наратив на централните медиуми и со тоа помогна да се идентификува вистинскиот патоген, за време на КОВИД-19 во 2020, истата медиумска куќа наместо тоа произведуваше прославувачка пропаганда за „духот на жртвата” на медицинскиот персонал. Платформите кои известуваа за реалноста на пандемијата, вклучувајќи здравствени компании со милиони следбеници, беа трајно забранети. НВО-а кои им зборуваа на медиумите за влијанието врз ранливите групи беа повикани на одговорност.
Децентрализирани гласови ги пополнуваат институционалните дупки
Она што останало од критичкото новинарство во Кина денес е расфрлано во мали, вертикални заедници. „Правни медиуми” водени од адвокати и новинари известуваат за полициска бруталност. Нефикциски платформи ги раскажуваат приказните на луѓе кои мејнстримот ги игнорира. Феминистичките и ЛГБТ заедниците беа клучен двигател на протестите со Бели листи хартија во 2022. Авторот на есејот, кинескиот научник Ли Џун, ги опишува овие групи како „нестабилни, случајни, привремени”, но и единствено преживеани.
Дијаспората пишува, Ѕидот блокира, читателите скокаат
Поранешни новинари на CCTV и колумнисти на Њујорк тајмс сега емитуваат подкасти и јутјуб канали од егзил, свесни дека не можат да се вратат во Кина. Платформи како China Digital Times ги архивираат избришаните написи. Иницијативата „Frontline” поврзува млади новинари со светот надвор од Ѕидот. Во мај 2025, поранешниот CCTV новинар Чај Џинг јавно се спротивстави на воена акција против Тајван, а нејзината книга веднаш беше забранета во Кина.
Еден отсто и шест
Шеснаесет проценти од светското население зборува кинески. Сепак, само 1,2% од целокупната онлајн содржина е на кинески јазик. Целата кинеска културна продукција минува низ масовна цензура и е вградена во дискурсот на партиската држава. Ли Џун заклучува дека надворешниот свет никогаш не се соочил со толку сложен авторитарен систем и затоа тешко ги препознава потенцијалот и важноста на независните кинески гласови.
