Петок 13-ти со децении, па и векови, се смета за датум поврзан со лоша среќа. Иако нема научни докази дека на овој ден се случуваат повеќе несреќи од вообичаено, комбинацијата на бројот 13 и петок низ историјата добила негативна симболика што опстојува и денес.
Верувањето дека бројот 13 носи несреќа е постаро од самиот концепт на „петок 13-ти“ како специфичен датум. Во христијанската традиција, на Тајната вечера биле присутни 13 лица – Исус и неговите 12 апостоли. Јуда, кој го предал, често се означува како тринаесетти на трпезата. Овој мотив со текот на времето станал дел од поширокото културно толкување на бројот 13 како симбол на нарушен ред или предавство.
Покрај тоа, бројот 12 во многу цивилизации се сметал за „совршен“ или целосен (12 месеци во годината, 12 знаци во зодијакот, 12 часа на часовникот), па 13 како број што го надминува тој ред често се доживувал како нарушување на хармонијата.
И самиот петок низ историјата носел одредена негативна репутација. Во средновековна Европа се поврзувал со погубувања и несреќни настани. Во христијанското предание, распнувањето на Исус се случило во петок, што дополнително придонело овој ден да се доживува како тежок или неповолен.
Една од најчесто споменуваните историски референци е 13 октомври 1307 година, кога францускиот крал Филип IV наредил масовно апсење на витезите темплари. Иако историчарите не се едногласни дека токму овој настан го создал суеверието, тој често се наведува како дополнителен елемент што ја зацврстил мрачната симболика на датумот.
Во нордиската митологија, пак, се споменува приказна во која тринаесеттиот гостин на гозба меѓу боговите бил Локи, богот на измамата и хаосот. Неговото присуство довело до смртта на богот Балдер. Оваа приказна често се користи како митолошка подлога за негативната перцепција на бројот 13.
Ако сте го читале „Кодот на Да Винчи“ од Ден Браун, веројатно ќе се потсетите на тврдењето дека апсењето на Витезите Темплари се случило во петок, на 13 октомври 1307 година. Популарноста на романот придонесе да се прошири верувањето дека токму овој настан е изворот на стравот од петок 13-ти. Сепак, иако дел од темпларите навистина биле уапсени на тој датум, историчарите укажуваат дека тоа не претставува потекло на суеверието.
Според истражувањата, поврзувањето на петок 13-ти со несреќа најверојатно не постоело сè до почетокот на 20 век. Во 1907 година бил објавен романот „Петок, тринаесетти“, по што комбинацијата на датумот почнала да се третира како посебен симбол на лоша среќа. Авторот Натаниел Лахенмајер наведува дека пред 20 век бројот 13 се сметал за неповолен, а петокот исто така имал негативна конотација, но концептот „петок 13-ти“ како единствен симбол не бил присутен.
Дури и ако романот не е директниот извор на суеверието, повеќето наративи што го поврзуваат петок 13-ти со конкретни историски настани се појавиле релативно доцна. Толкувањата што го врзуваат датумот со Темпларите, според историчарите, претставуваат обид да се создаде драматично и привлечно објаснување за настаните поврзани со распуштањето на редот, кој бил обвинет за ерес и укинат од римокатоличките власти.
Во современиот период, значајна улога во ширењето на митот има популарната култура. Хорор-филмовите од серијалот „Петок 13-ти“, започнати во 1980-тите години, дополнително го зацврстија датумот како симбол на страв. Медиумите и филмската индустрија придонесоа за негово глобално препознавање како „несреќен“ ден.
Стравот од бројот 13 има и научен термин – трискаидекафобија. Кај одредени лица тој може да предизвика анксиозност или избегнување на одредени активности на овој датум. Сепак, повеќето истражувања не утврдуваат зголемен број несреќи или инциденти на петок 13-ти во споредба со другите денови.
Mитот за петок 13-ти претставува спој на религиски толкувања, историски настани и културни интерпретации што со текот на времето се надградувале. Наместо резултат на конкретен настан, датумот е производ на долготраен културен процес.
И покрај отсуството на емпириски докази за неговата „несреќа“, петок 13-ти останува дел од глобалната популарна култура и суеверие. Начинот на кој луѓето го доживуваат овој ден зависи од личните убедувања и културниот контекст во кој живеат.
