Македонија со години влегува во избори со истиот парадокс: гласањето треба да донесе политичка стабилност, но правилата според кои се гласа често се менуваат токму во последен момент. Меморандумот „Кон подобри изборни циклуси“ ја отвора токму таа тема и предупредува дека изборниот систем функционира повеќе како привремена конструкција отколку како стабилна институционална рамка.
Авторите веднаш ја поставуваат дијагнозата — „интензивниот изборен циклус“ не е само знак на демократска динамика, туку индикатор за систем што постојано се приспособува наместо да функционира предвидливо. Во краток временски период граѓаните учествувале на повеќе избори, што ја ставило под лупа слабата издржаност на законската рамка.
Еден податок се издвојува како аларм: изборниот законик бил менуван повеќе од триесет пати во последните дваесет години. Наместо стабилен правен темел, државата има текст што постојано се препишува. Тоа, според документот, создава „правни нејаснотии“ и дополнителен притисок врз институциите што треба да ги спроведуваат изборите.
Особено проблематична е практиката измените да се носат непосредно пред гласање. Во политичка смисла тоа може да изгледа како техничка корекција, но во демократска перспектива значи нарушување на принципот на предвидливост. Кога правилата се менуваат до последен момент, довербата во процесот природно опаѓа — а токму довербата е суштината на секои избори.
Меморандумот посветува значително внимание на еднаквоста меѓу учесниците во изборната трка. Авторите укажуваат дека независните кандидати и помалите партии често се соочуваат со високи административни и финансиски бариери. Пораката е директна: демократијата не е само право да се кандидираш, туку „реална можност да се натпреваруваш“. Затоа се предлага намалување на бројот на потребни потписи и поправедна распределба на ресурси за кампањи.
Финансирањето на кампањите е уште една точка на загриженост. Во ера кога политичката борба се води и на социјалните мрежи, документот бара построг надзор и транспарентност во трошењето. Предлогот за „дигитализација на финансиското известување“ има цел да овозможи побрза контрола и поголема јавна видливост на парите што се трошат во кампањите.
Наместо само критика, анализата нуди и патоказ. Централната препорака е отворање широка јавна дебата за нов изборен закон во која ќе учествуваат институции, експерти, граѓански организации и меѓународни набљудувачи. Со тоа се испраќа сигнал дека изборното законодавство не смее да биде производ на краткорочни политички договори, туку резултат на долгорочен консензус.
Тоналитетот на документот е воздржан, но пораката е силна. Наместо алармистички формулации, авторите користат аналитички јазик и факти, што ја прави критиката уште поубедлива. Заклучокот е формулиран речиси програмски: „квалитетното изборно законодавство е предуслов за доверба во изборите“.
Во превод на политички јазик — без стабилни правила нема стабилен систем. А без стабилен систем, секој изборен циклус ризикува да стане тест не за политичките партии, туку за самата демократија.
