Иран влезе во фаза на длабока и долготрајна политичка и општествена криза. Масовните антивладини протести, кои со месеци се шират низ земјата, одамна ги надминаа рамките на спорадичен бунт. Денес станува збор за системска конфронтација меѓу општеството и државата, со последици што се чувствуваат и надвор од границите на Иран.
Протестите, започнати како реакција на економската состојба, инфлацијата, корупцијата и репресивните политики, постепено прераснаа во пошироко движење против самиот политички поредок. Барањата веќе не се сведуваат на реформи, туку сè почесто се насочени кон суштинска промена на системот на владеење.
Репресија како стратегија
Одговорот на иранските власти е јасен и недвосмислен: сила. Безбедносните структури, вклучувајќи ги Револуционерната гарда и паравоените формации, спроведуваат масовни апсења, насилни растурања на протести и строга контрола на јавниот простор. Исклучувањето и ограничувањето на интернетот стана клучна алатка за спречување на мобилизацијата и за контрола на наративот.
Официјалните бројки за загинати и уапсени се контрадикторни и често оспорувани од независни извори и организации за човекови права. Но, дури и конзервативните проценки укажуваат на сериозен обем на насилство што ја продлабочува недовербата и го радикализира незадоволството.
Економија под притисок и тивка парализа
Интернет-блокадите, санкциите и внатрешната нестабилност дополнително ја ослабуваат економијата. Малите и средни бизниси, финансискиот сектор и трговијата трпат директни загуби, а валутата останува под постојан притисок. Ова создава дополнителен јаз меѓу државата и делови од економската елита, кои сè потешко ја оправдуваат цената на политичката лојалност.
Историски, ваквите моменти не се пресудни сами по себе, но стануваат критични кога економската фрустрација почнува да се претвора во организиран отпор, преку штрајкови и институционални блокади.
Геополитика без спасоносен излез
Надворешниот контекст не му оди во прилог на Техеран. Односите со Западот остануваат затегнати, а секоја закана од надворешна интервенција, иако гласна во реториката, во практика најчесто му користи на режимот. Надворешниот притисок овозможува мобилизација околу наративот за „странска закана“ и служи како оправдување за уште поголема репресија.
Истовремено, регионалните сојузи и прокси-структурите на Иран се скапи за одржување во услови на внатрешна криза. Балансот меѓу надворешното влијание и домашната стабилност станува сè потежок.
Клучното прашање: може ли режимот да падне?
Историјата покажува дека масовни протести сами по себе ретко рушат авторитарни режими. Одлучувачки фактори се три.
Прво, лојалноста на безбедносниот апарат. Засега нема јасни знаци за сериозен раскол, што ѝ дава на власта краткорочна стабилност.
Второ, степенот на економска парализа. Доколку протестите прераснат во одржливи штрајкови во клучни сектори, притисокот врз режимот драматично ќе се зголеми.
Трето, појавата на политичка алтернатива што може да канализира транзиција. Без организирана визија за „денот потоа“, кризата може да се продолжи без јасен исход.
Иран во точка на неизвесност
Иран денес не е стабилен систем, но сè уште е функционална репресивна држава. Режимот може да преживее уште некое време преку сила и контрола, но цената за тоа расте секој ден. Прашањето повеќе не е дали кризата ќе продолжи, туку во која форма и со какви последици.
Она што е јасно е дека земјата влезе во фаза од која нема лесно враќање назад. А кога државата ќе престане да функционира како заеднички проект на општеството, пукањето станува прашање на време.
