Иран не може да се гледа како синоним за Исламската Република. Тоа е првата и најчеста аналитичка грешка. Режимот на ајатоласите постои од 1979 година; иранската цивилизација има континуитет од неколку илјади години. Токму тој судир меѓу краткорочната политичка моќ и долгорочната културна меморија го објаснува хроничниот конфликт меѓу државата и општеството.
Исламската Република се обидува да воспостави тотална контрола врз телото, симболите и јавниот простор. Но општеството функционира според поинаква логика – логика на сеќавање, културна самосвест и тивок отпор.
Персија како културна раскрсница
Историски, Иран никогаш не бил периферија. Персија била раскрсница меѓу Исток и Запад, Индија и Медитеранот, исламот и предисламските традиции. Од Ахеменидската империја до исламскиот златен век, овој простор бил место каде што се мешале идеи, религии и уметности.
Остатоците од Персеполис се материјален доказ за цивилизација што размислувала во векови, а не во изборни циклуси. Тие не се само археологија – тие се потсетник дека режимите се минливи, а културната длабочина трајна.
Шираз: поезија, убавина и сомнеж
Шираз е симбол на персиската поезија, естетика и хуманизам. Градот на Хафез и Саади претставува традиција во која љубовта, убавината и сомнежот се легитимни човечки вредности.
Во општество каде што режимот инсистира на апсолутни вистини, поезијата на Хафез – полна со иронија и двосмисленост – станува културен простор на слобода. Токму затоа таа не може целосно да се припитоми. Шираз опстојува како референца за Иран што режимот не успева да го избрише.
Исфахан: ислам без страв од убавина
Исфахан е архитектонски аргумент против идеолошката редукција. Плоштадот Накш-е Џахан, џамиите и мостовите сведочат за исламска култура што историски била рафинирана, плуралистичка и длабоко поврзана со јавниот живот.
Исфахан покажува дека иранскиот ислам не бил секогаш строг и репресивен. Напротив – бил културен, естетски и отворен. Тоа директно го поткопува наративот на денешниот режим, кој се претставува како единствен легитимен толкувач на традицијата.
Поезијата како тивок отпор
Во Иран, поезијата не е елитистичка уметност. Таа е дел од секојдневниот јазик. Хафез и Руми се цитираат и денес – често со двојно значење, како духовна рефлексија и како тивка критика.
Посебно место има Форуг Фарохзад. Нејзината поезија за женското тело, желбата и индивидуалната слобода денес се чита како отворен предизвик за идеологијата на Исламската Република. За многу млади жени, таа е културен симбол на отпор.
Иранскиот филм како сведоштво
Иранската кинематографија со децении служи како сведоштво за животот под репресија. Филмовите на Абас Киаростами преку минимализам и секојдневни ситуации ја разобличуваат логиката на системот без директна конфронтација.
Уште појасен е примерот на Џафар Панахи, кој продолжи да снима и покрај забраните. Неговото дело покажува дека режимот може да ја контролира инфраструктурата, но не и погледот. Самиот чин на снимање станува форма на отпор.
Зошто режимот се плаши од цивилизацијата
Режимот на ајатоласите располага со институции, полиција и судови. Но не располага со значењата. А во општество со толкава културна длабочина, токму значењата се клучни.
Жените што ги симнуваат марамите, младите што користат иронија и хумор, уметниците што зборуваат во кодови – тие не започнуваат ништо ново. Тие продолжуваат цивилизациска линија на отпор кон секоја власт што се обидува да биде апсолутна.
Исламската Република е моќна, но привремена. Иранската цивилизација е бавна, но трајна. Историјата покажува дека кога политичката моќ се судира со длабока културна меморија, исходот можеби не е брз – но речиси никогаш не е во корист на режимите што мислат дека се вечни.
