Во Загреб Александар Поповски ги поставува „Патувачкиот театар Шопаловиќ“ на Симовиќ и „Идеален маж“ на Вајлд, две драми кои од различни перспективи го разоткриваат истиот механизам – општество кое опстојува на илузија. Во пресрет на првата премиера, на 10 април во „Керемпух“, со македонско-хрватскиот режисер Т порал разговара за распадот на институциите, кризата на демократијата и улогата на театарот во време во кое реалноста сè повеќе наликува на фикција.
Додека светот тоне во војна, група актери упорно излегуваат на сцена и играат, прикажувајќи ја реалноста на окупацијата како систем на колективни илузии. Во „Патувачкиот театар Шопаловиќ“ на српскиот писател Љубомир Симовиќ, театарот, кој по дефиниција е илузија парадоксално произведува автентична вистина, вознемирувајќи ја заедницата прилагодена на насилство и опортунизам. Во некое сосема друго време и на сосема друго место, еден политичар гради кариера на предавство, измама и мешетарење со информации, знаејќи дека системот може да се одржи додека се одржува сликата за него. „Идеален маж“ на Оскар Вајлд ја прикажува политиката како подрачје на корупција на моќниците и ги разоткрива крутите норми на општеството во кое моралниот интегритет е само внимателно одржуван сценски ефект.
Иако настанати во различни периоди, овие две драми споделуваат длабока тематска поврзаност во разоткривањето на општествените фасади и моралната ерозија. И двете ги поставува Александар Поповски: едната во сатиричниот театар „Керемпух“, а другата во Хрватскиот народен театар (ХНК) во Загреб.
Александар Поповски е еден од најистакнатите театарски режисери во Југоисточна Европа, чија кариера рано ги прерасна националните рамки. Неговата поетика, често опишувана како „организиран хаос“, почива на силна визуелност и ансамблот како мотор на претставата. Со години делува како транснационален номад, а од сезоната 2018/19 е уметнички директор на Драмата во СНГ Марибор.
Важно ми е да создавам свет кој делува на публиката, но не вика по неа
Ретко зборувате во медиумите – зошто? Зарем за комплексен разговор за театарот веќе нема простор?
Поповски: Тоа е свесен избор. Во еден момент почувствував дека медиумскиот простор стана исклучително токсичен, па она што го имам да го кажам, претпочитам да го кажам на сцена. Културата почна да се третира низ призмата на скандалот; сериозниот разговор сè потешко се пробива. Затоа заклучив дека живеењето „под радарот“ има свои предности.
Со години не сте врзани за една сцена или град. Сега во Загреб поставувате две претстави. Дали тоа значи дека конечно најдовте место каде што можете да ги „спуштите куферите“?
Поповски: Марибор ми е важна база веќе осум години. Во меѓувреме станав и професор по режија во Будимпешта. Загреб сега се случи како континуитет, но и како враќање на почетокот – овде ја работев една од моите први претстави, „Буре барут“. Сепак, постојано ми се враќа истото прашање: треба ли и може ли човекот да застане? Близок ми е Одисеј – секоја претстава е ново патување. Токму тоа „понатаму“ дава свежина и те тера на нови откритија.
Мора ли режисерот да биде транснационален номад за да задржи критичка дистанца?
Поповски: Во голема мера да, бидејќи секој простор бара прилагодување. Кога ќе отидам некаде, настојувам да влезам во таа средина, да ги разберам односите внатре. Во Атина се обидувам да бидам Атињанин, додека во Истанбул веднаш е јасно дека важат поинакви правила. Работата одвнатре ти овозможува да сфатиш колку квалитетен театар има надвор од твоите вообичаени рамки.
Како во вашата режија комуницираат „Шопаловиќ“ и „Идеален маж“?
Поповски: „Патувачкиот театар Шопаловиќ“ е еден од најфасцинантните текстови за односот меѓу театарот и животот – за границата меѓу реалното и уметноста. Пекарот дава леб, но секогаш останува прашањето што дава уметноста. Тоа е прашање што го чувствувам и лично, секое утро кога одлучувам дали да ги отворам вестите, не знаејќи како тоа ќе влијае врз мене. Вајлд, од друга страна, прецизно го сецира општеството нурнато во корупција кое истовремено зборува за морал. Токму таа дискрепанца меѓу декларативното и реалното ги поврзува овие две парчиња.
Дали уметноста има смисла додека „светот гори“?
Поповски: Театарот отсекогаш имал способност да одекне кога е добро направен. Не се пронаоѓаManager во моделот кој по автоматизам стана активистички – ми се чини дека тогаш губи дел од својата најголема сила, а тоа е креативноста. Важно ми е да создавам свет кој делува на публиката, но не вика по неа. Медиумите викаат и наметнуваат одговори, додека театарот е простор во кој публиката доаѓа сама и од кој изнесува нешто свое.
Во екстремни ситуации лесно е да се најде оправдување, но останува прашањето каков човек ќе бидеш потоа
Кои вредности забрзано ги губиме, а се нужни за опстанок на човечноста?
Поповски: Пред сè, верата дека нештата имаат смисла. Ако нè убедат дека светот нема смисла и дека сè е веќе изгубено – тогаш со нас е многу лесно да се управува. Тука уметноста е клучна. Таа во човекот го буди она што го разликува од сликата што денес му се наметнува – дека е само битие кое се бори за опстанок. Можеби сме животни, но човекот создал нешто што го издвојува: способноста за создавање убавина.
Како поединецот може да го зачува моралниот компас во екстремни услови?
Поповски: Пред да почнеме со работа, ги читавме мемоарите на Вјекослав Африќ, актер кој за време на Втората светска војна побегнал кај партизаните и таму создавал театар. Често се враќам и на сцената од „Ослободување на Скопје“: жена тепа дете поради кражба, отфрлајќи ја забелешката дека е војна со зборовите: „Утре ќе биде мир. Каков човек ќе биде тој тогаш?“. Тоа ми е клучно. Во екстремни ситуации е лесно да се најде оправдување, но прашањето е каков ќе бидеш потоа. За мене „дрвениот меч“ од песната на Симовиќ е начин на делување – со него одиш против змејовите, и во животот и на сцена.
Зошто општествата упорно веруваат во митот за „идеален политичар“?
Поповски: Затоа што постојано се враќаме во минатото и таму бараме големи, наводно праведни фигури, заборавајќи го вториот дел од приказната. Повикувањето на Александар Велики го занемарува фактот дека станува збор за освојувач кој убивал. Денес механизмот на сензација е доведен до крајност – Трамп толку го соголи тоа, што зад него речиси повеќе нема ништо: баналноста стана стратегија.
Трамп го опишавте како преоден бран во 2017 година. Денес, по неговото враќање, како го читате тој феномен?
Поповски: Тоа пред сè зборува за мојата погрешна проценка. Мислев дека луѓето, кога ќе ја видат количината на таа глупост, едноставно ќе се откажат – но очигледно сум се измамил. Тоа зборува за слабоста на „другата страна“. Проблемот е што таа друга страна повеќе инсистира на тоа дека е во право, отколку што е подготвена конкретно да делува. Кај Трамп акцијата е доминантна – често погрешна, но присутна.
Дали ве плаши Трета светска војна?
Поповски: Прилично. Баба ми велеше: „Сине, само војна да не видиш“, а јас мислев дека војните се работа на минатото. Сè што следуваше по нејзината смрт во 1988 година покажа колку била во право. Често ми одекнува реченицата од „Диво месо“ на Горан Стефановски: таткото вели „Ќе има војна“, а мајката одговара „Доста беше и ваков мир“. Се плашам дека денес ја живееме токму таа фаза – дека е доста и од ваков мир.
Нам ни требаат инженери, а не народ на улиците
Што значи денес да и веруваш на државата?
Поповски: Денес тоа, во суштина, не значи многу. Државата се институциите, правосудство, образование, здравство. Кога тие не функционираат, нема ни доверба. Имам впечаток дека политиката се сведува на мандат како прилика за лична корист.
Како го „читате“ Белград во контекст на последните тензии?
Поповски: Белград го сакам бидејќи, како и Загреб, силно влијаеше на моето формирање. Тоа е град со специфичен дух кој тешко се крши. Колку и да е власта репресивна, секогаш постојат луѓе кои не се плашат да се спротивстават. Тој дух на отпор е длабоко запишан во градот.
Гледате ли паралела меѓу воениот опортунизам и денешниот „феудален систем“ на Балканот?
Поповски: Денешниот систем се храни со нашата енергија. Сфатив дека по десет години учество во протести во Македонија, јас всушност го хранев системот – тој ми ја земаше енергијата и така стануваше посилен. Луѓето лесно го замислуваат крајот на светот, но не и крајот на капитализмот. Системот се одржува во состојба на постојан распад затоа што хаосот овозможува делување без правила.
Толку пати сум излегувал на улици… и со време почнав да чувствувам дека постојано се повторува истиот образец, а ништо суштински не се менува. Се сеќавам на Троцки кој му објаснува на Ленин дека за преземање на државата не се пресудни масите на улиците, туку контролата на клучните системи – водовод, пошта, комуникации. Нам ни требаат инженери, а не народ на улиците. Народ на улиците имаме од ’91.
Колку долго Македонија може да го издржи ова постојано чекање пред вратите на ЕУ?
Поповски: Па, Македонија тоа веќе и не може да го издржи. Мојата генерација во 1991 година искрено веруваше дека припаѓа на Европа. Ласло Вегел пишува за нас како за „копилиња на Европа“, луѓе од нејзините рабови кои сонувале за простор на слобода. Тој сон, за жал, пропадна. Предолго траеше. Мојата генерација си замина кога стана јасно дека Европа нема да дојде кај нас. Со тоа оди и чувството на понижување, од промената на името до постојаните нови услови. Ако некој еден ден одлучи дека Македонија ќе стане голф-терен, ќе бидеме голф-терен.
Во претставите користите иронија за да ја разградите илузијата. Зошто ви е важно публиката да биде учесник?
Поповски: Театарот е едно од реткими места каде што луѓето на два часа излегуваат од постојаниот тек на комуникација. Не гледаат во мобилните, туку се присутни. Тоа е една од најголемите вредности – тој заеднички, концентриран момент кој денес речиси никаде на друго место не постои.
За крај, ве разочарува ли лицето на човекот кога ќе се симне маската?
Поповски: Дека сме „крвави под кожата“, тоа го знаеме. Порано имав потреба да ја истакнувам таа темнина. Денес ми е поважно да покажам дека не сме само тоа. Дека постојат и љубов, сон, среќа и креативност. Театарот не дава конечни одговори, тој нуди фрагменти од кои можеби самите ќе изградиме смисла.
Значи, истрајувате дека верата во уметноста не е залудна?
Поповски: Јас од тоа никогаш нема да се откажам.
Интервјуто е превземено од оригиналниот текст објавен во медиумот. Содржината е преведена и редакциски обработена во ова објава.
