Пластиката стана дел од секојдневниот живот – од амбалажа и облека, преку играчки до медицинска опрема која спасува животи. Сепак, новите научни сознанија укажуваат дека цената на овој комфор може да биде многу поголема отколку што досега мислевме.
Најновата студија, објавена во еден од најугледните научни педијатриски списанија „The Lancet Child & Adolescent Health“, упатува на јасна порака – пластиката и хемикалиите кои ја придружуваат претставуваат еден од најзначајните, но и најпотценетите ризици за здравјето на децата денес.
Научниците предупредуваат дека изложеноста на пластични материјали се случува во текот на целиот животен циклус – од производство, преку секојдневна употреба до отпад. Таа вклучува не само микро- и нанопластика, туку и голем број хемикалии кои пластиката ги содржи – фталати, бисфеноли, PFAS соединенија и разни типови на пламен-ретарданти. Овие супстанции докажано го нарушуваат хормонскиот систем и влијаат на развојот на повеќе органски системи кај децата.
Меѓу авторите на студијата е и научничка од Србија, проф. д-р Александра Буја Ѓорѓевиќ, професорка на Катедрата за токсикологија при Фармацевтскиот факултет во Белград, што претставува значаен успех на домашната наука во областа на јавното здравје и токсикологијата.
Најосетливи периоди и здравствени ризици
Експертите посочуваат дека најосетливиот период е бременоста. Научните докази ја поврзуваат изложеноста на овие хемикалии со повисок ризик од прерано породување, помала тежина при раѓање, зголемен ризик од дебелина и метаболички нарушувања во подоцнежниот живот. Одредени фталати влијаат на развојот на репродуктивните органи, додека некои PFAS супстанции се поврзуваат со нарушувања на тироидната жлезда.
Особено загрижува ефектот врз развојот на мозокот. Изложеноста на пластични хемикалии може да го наруши функционирањето на хормоните на тироидната жлезда за време на бременоста, кои се клучни за развојот на мозокот. Кај децата се забележани пониски резултати на тестови на интелигенција и зголемен ризик од нарушувања на вниманието и однесувањето.
Како да се намали изложеноста
Сепак, постојат и добри вести: изложеноста може да се намали со едноставни секојдневни навики. Замената на пластични садови со стаклени или метални, избегнување загревање храна во пластика, избор на производи без мирис и редовно чистење на прашина можат да имаат значителен ефект. Студиите покажуваат дека преминот на свежа, неискувана храна ја намалува присутноста на некои хемикалии во организмот веќе за неколку дена.
Во студијата се истакнува и дека здравствените работници ширум светот имаат важна, но недоволно искористена улога во информирањето на бремените жени и родителите. Повеќето лекари признаваат дека немаат доволно знаење за оваа тема, што претставува пропуштена можност за превенција.
Политика и глобален договор
Авторите на студијата нагласуваат дека индивидуалните мерки се важни, но без поширока политика нема одржливо решение. Преговорите за Глобален договор за пластика, кој првпат би ограничил не само отпадот туку и производството на пластика и употребата на штетни хемикалии, се во тек. Над 120 земји ја поддржуваат амбициозната верзија на договорот, со јасна цел да ги заштитат најранливите – бремените жени, децата и адолесцентите.
Благодарение на работата на врвни научници, вклучувајќи и оние од Србија, сега постојат доволно податоци за да се одлучи каков свет ќе наследат идните генерации. Прелазот на побезбедни материјали, информирањето на семејствата и јасната регулатива не се луксуз – тоа е инвестиција во здравјето на идните генерации.
