Роден во бура и инспириран од стравот од непознатото
Летото 1816 година било невообичаено студено и дождливо. Во вилата Диодати крај Женевското Езеро, група пријатели меѓу кои лорд Бајрон, Перси Шели и осумнаесетгодишната Мери Годвин решиле секој да напише приказна за духови. Младата Мери, која подоцна ќе стане Мери Шели, ја родила идејата за Франкенштајн, или Модерниот Прометеј – приказна за млад научник што создава живот, но го отфрла своето суштество со ужас и одвратност.
Романот, објавен во 1818 година, е мешавина од научна фантастика, готски хорор и филозофска трагедија, со теми кои и денес се болни – опасноста од „играње бог“, како и одбивањето на различните и напуштањето на создаденото.
Од мит до поп-културна икона
Франкенштајн и неговото суштество станале архетипови на модерната култура – лудиот научник и запоставеното чудовиште. Од првата филмска адаптација на Томас Едисон во 1910 година, преку легендарниот филм на Џејмс Вејл од 1931 година со Борис Карлоф, па до пародии како The Rocky Horror Picture Show и бројни адаптации на Мел Брукс, Кенет Брана и Тим Бартон – приказната добила безброј интерпретации.
Денес, наставката „Франкен-“ стана симбол на стравот од науката – се користи во контексти од атомската бомба до генетски модифицирана храна и вештачка интелигенција.
Научна фантазија со човечко лице
Иако често се смета за „приказна за чудовишта“, Шели всушност напишала приказна за човечноста и одговорноста. Во своето време, дебатите околу електричната енергија и можноста за оживување на мртвите биле актуелни. Експериментите на Луиџи Галвани и неговиот внук Џовани Алдини со електрична стимулација на мртви тела веројатно ја инспирирале младата писателка.
Но, Шели не била заинтересирана за научната процедура, туку за моралните последици. Во романот, таа покажува дека вистинскиот ужас не лежи во создавањето на животот, туку во неговиот напуштеност и одбивање.
Чудовиштето што зборува – а никој не го слуша
Во оригиналниот роман, суштеството има глас, мисли и чувства. Тој е еден од тројцата наратори и говори со болка:
„Јас сум твоjaта креација; требаше да бидам твој Адам, а сум твој паднат ангел.“
Оваа длабока човечност често се губи во филмските адаптации, кои го претвораат во нем, страшен лик. Но суштината на романот е во емпатијата – во потсетникот дека „чудовиштето“ е производ на човечката негрижа, осаменост и страв.
Мери Шели ја напишала книгата по смртта на своето новородено дете, а многумина во приказната гледаат метафора за мајчинството и губитокот, за создавањето и напуштањето.
Франкенштајн денес: интерпретација на болката и осаменоста
Новата адаптација на Гијермо дел Торо, која оваа недела пристигнува во киносалите, ја враќа емотивната суштина на делото. Во неа, Оскар Ајзек го толкува Виктор Франкенштајн, а Џејкоб Елорди – суштеството. Режисерот ја опишува својата верзија како приказна за „семејна болка и одбивање“, повеќе драма отколку хорор.
„Франкенштајн е песна за човечкото искуство,“ вели дел Торо. „Тој ми покажа дека понекогаш, за да зборуваме за човештвото, мораме да измислиме чудовишта.“
Вечно наследство
Кога Мери Шели во предговорот на изданието од 1831 година напиша:
„И сега, повторно, му наредувам на моето грозоморно создание да тргне и да напредува,“
таа не можела да замисли дека нејзиното „создание“ ќе живее и по два века – како мит, предупредување и огледало на човечката природа.
Франкенштајн денес не е само „приказна за хорор“, туку универзална алегорија за амбицијата, одговорноста и желбата за прифаќање – човечка колку и болна, вечно жива.
Извор:BBC
