Перцепираната изложеност на дезинформации и лажни вести во Европската Унија значително се зголемила во последните години, покажуваат најновите резултати од истражувањето на Евробарометар.
Во 2025 година, 36 проценти од граѓаните на ЕУ изјавиле дека во изминатите седум дена биле „често“ или „многу често“ изложени на дезинформации, што претставува пораст од осум процентни поени во споредба со 2022 година, кога истиот одговор го дале 28 проценти од испитаниците. Истовремено, само мал дел од граѓаните (12 проценти) се чувствуваат целосно сигурни дека можат да препознаат дезинформации кога ќе се соочат со нив.
Важно е да се нагласи дека истражувањето ја мери перцепираната, а не реално потврдена изложеност. Испитаниците одговарале врз основа на сопственото чувство и проценка дека одредена содржина претставува лажна вест или дезинформација, без тие информации да бидат дополнително проверени или фактографски верификувани. Сепак, и покрај ова ограничување, резултатите укажуваат на силно чувство на недоверба и несигурност кај граѓаните во однос на информацискиот простор.
Разликите меѓу земјите-членки се значителни. Највисоко ниво на перцепирана изложеност е забележано во Унгарија, каде што 57 проценти од граѓаните чувствуваат дека често се соочуваат со дезинформации, по што следуваат Романија со 55 проценти и Шпанија со 52 проценти. Над 40 проценти од испитаниците го пријавиле истото чувство и во Бугарија, Луксембург, Малта, Грција, Кипар и Ирска. На спротивниот крај од скалата се Финска и Германија, каде што само 26 проценти од граѓаните изјавиле дека често се изложени на лажни вести, како и Чешка, Шведска, Литванија и Франција, каде овој удел е околу 30 проценти.
Општо земено, граѓаните во Источна и Јужна Европа почесто чувствуваат дека се изложени на дезинформации, додека во Северна и Западна Европа ова чувство е пониско, иако постојат значајни исклучоци. Дополнително, 31 процент од испитаниците на ниво на ЕУ изјавиле дека се „понекогаш“ изложени на дезинформации. Кога и оваа група ќе се вклучи во анализата, вкупната перцепирана изложеност расте на 66 проценти, што значи дека речиси две третини од Европејците чувствуваат дека се соочуваат со лажни или манипулативни информации. Само 7 проценти од граѓаните сметаат дека никогаш не биле изложени на дезинформации, додека 16 проценти велат дека тоа се случува ретко. Дополнителни 10 проценти одговориле дека не знаат дали биле изложени, што дополнително укажува на несигурност и недоволна медиумска писменост.
Во споредба со истражувањето од 2022 година, зголемување на перцепираната изложеност е регистрирано во 22 земји-членки, додека намалување е забележано само во четири. Најголем раст бележат Данска и Холандија, каде што уделот на граѓани кои чувствуваат дека често се изложени на дезинформации е зголемен за 19 процентни поени. Следуваат Луксембург, Малта, Шведска и Шпанија. Овој период се совпаѓа и со значајни промени во дигиталниот медиумски екосистем, вклучително и трансформацијата на платформата Twitter во X, по нејзиното купување од страна на Илон Маск кон крајот на 2022 година.
И покрај растечкото чувство на изложеност, самодовербата на граѓаните во сопствената способност да препознаат дезинформации благо опаѓа. Вкупно 62 проценти од испитаниците во ЕУ изјавиле дека се чувствуваат сигурни во препознавањето на лажни вести, од кои 12 проценти се многу сигурни, а 49 проценти делумно сигурни. Сепак, речиси една третина од граѓаните признаваат дека не се сигурни воопшто. Оваа самодоверба е намалена за два процентни поени во однос на 2022 година, а разликите меѓу земјите се големи – од 49 проценти во Полска до 84 проценти во Малта. Истражувањето не покажува јасна поврзаност меѓу чувството на изложеност и способноста за препознавање дезинформации.
Според Конрад Блајер-Симон, истражувач во Центарот за медиумски плурализам и медиумски слободи, овие перцепции се резултат на сложена комбинација од фактори. Квалитетот на медиумската писменост, присуството и ефикасноста на проверката на факти, како и психолошките механизми што влијаат врз потценување или преценување на сопствените способности, имаат значајна улога.
Дополнително, општествата со висока политичка поларизација, економски нееднаквости, слаб образовен систем и ниска доверба во институциите се поранливи на дезинформации. Наспроти тоа, земјите со силни и независни јавни сервиси, ефективна медиумска саморегулација и повисоко ниво на доверба во новинарството покажуваат поголема отпорност, особено кога граѓаните информациите ги добиваат од професионални медиуми, а не исклучиво од социјалните мрежи.
