Енергетската криза предизвикана од конфликтот меѓу Иран, САД и Израел влегува во нова фаза, во која Ормуски теснец не е целосно затворен – туку селективно контролиран.
Наместо целосен прекин, Иран воспостави систем во кој пропушта само „пријателски“ бродови, додека ги блокира оние поврзани со западните земји. Тоа создава нов модел на глобална трговија со енергенси – контролиран проток наместо слободен пазар.
Според податоците, низ теснецот и понатаму поминуваат околу 1,2 милиони барели иранска нафта дневно, што е само мал пад во однос на претходните нивоа. Истовремено, извозот од другите земји од Персискиот Залив е речиси колабиран, паѓајќи на само три проценти од претходните количини.
Ова практично значи дека Иран, и покрај војната, успеал да ја преземе контролата врз енергетските текови во регионот.
Кој добива?
Најголемиот добитник е токму Иран. Со задржување на сопствениот извоз и ограничување на конкуренцијата, Техеран ја зголемува својата економска и политичка моќ. Контролата врз теснецот станува инструмент за притисок – и средство за профит.
Покрај него, корист имаат и земји кои не зависат од овој правец, како САД, Норвешка и Русија. Со намалена понуда од Заливот, нивната нафта и гас стануваат побарани, што им носи поголеми приходи.
Делумно профитираат и Кина и Индија, кои во одредени случаи имаат пристап до „одобрени“ канали за снабдување.
Кој губи?
Најголемите губитници се увозниците на енергија, особено Европска унија и индустриските економии во Азија. Тие се соочуваат со повисоки цени, нестабилно снабдување и зголемен ризик од инфлација и рецесија.
Зголемените безбедносни ризици дополнително ја влошуваат ситуацијата. Постојат стравувања од минирање на теснецот, напади врз бродови и проширување на конфликтот, што може да доведе до целосен прекин на сообраќајот.
Што ако кризата потрае?
Ако сегашната состојба продолжи со месеци, глобалниот енергетски пазар може да влезе во долготрајна нестабилност. Високите цени на нафтата и гасот би станале ново „нормално“, а инфлацијата би останала висока.
За Европа тоа би значело дополнителен притисок врз индустријата и стандардот на граѓаните. Во исто време, извозниците како САД и Русија би ја зацврстиле својата позиција.
Најголемиот геополитички пресврт може да се случи во Азија, каде Кина и Индија би можеле да обезбедат постабилно снабдување и да ја зајакнат својата економска позиција во однос на Западот.
Во новата реалност, Ормуски теснец повеќе не е само клучна транспортна рута – туку алатка за контрола.
Кога една држава одлучува кој ќе добие енергија, а кој ќе остане без неа – тогаш енергијата престанува да биде само стока и станува геополитичко оружје.
