Во 2017 година се појави превод на „Одисеја“ што не звучеше како уште една свечена приказна за „херој кој се враќа дома“. Звучеше поостро, понемирно и попрецизно. Преводот е на класичарката Емили Вилсон и има историска тежина: тоа е првиот целосен објавен превод на „Одисеја“ на англиски од жена.
Од моментот кога излезе, читателите почувствуваа дека нешто е поместено. Не затоа што Хомер е „сменет“, туку затоа што беше одземено она што со векови било додавано: удобни евфемизми, морални пресуди и „корекции“ што жените ги прават повиновни, а мажите похеројски.
Првата пукнатина е во првиот збор: πολύτροπος
Хомер уште на почетокот го опишува Одисеј со зборот πολύτροπος (polýtropos), буквално „со многу свртувања/начини“. Во англиската традиција тоа често се претвора во херојски епитети како „снаодлив“, „вешт“ или „разновиден“. Вилсон го преведува како „комплициран“.
Тоа е мала јазична одлука со голем ефект. Одисеј не е само умник-спасител, туку личност со темни агли, со морални пресврти и со талент за манипулација. Критиката токму така го читаше овој избор: како враќање на двосмисленоста што античкиот текст ја носи, а подоцнежната традиција ја измазнува.
„Слугинките“ што не се слугинки: δμῳαί и враќањето на зборот „робинки“
Најболниот дел од оваа приказна е начинот на кој се третираат жените во домот на Одисеј. Додека тој е отсутен, куќата е окупирана од просци. Жените што припаѓаат на домаќинството немаат граѓанска позиција за да „одбијат“ било што.
Во грчкиот текст тие се именувани со зборови како δμῳαί (dmôai) – робинки, „куќни робови“. Тоа е статус, не карактер. Токму тука Вилсон инсистира на буквалност: „робинки“, а не „слугинки“, „неверни слугинки“ или „девојки што згрешиле“.
Оваа разлика не е стилска, туку етичка. Ако се „слугинки“, читателот лесно им припишува избор и вина. Ако се „робинки“, сцената станува она што навистина е: казна извршена од сопственик врз лица без слобода.
Кога ова ќе се прочита без филтри, масовното бесење на дванаесетте жени престанува да се продава како „чистење на домот од предавство“. Станува прашање за моќ, сопственост и казнување на преживување.
Пенелопа не е украс, туку играч: περίφρων
Со векови Пенелопа била сведена на симбол на трпелива верност. Но Хомер ја именува со епитети што упатуваат на ум, проценка и стратегија – најчесто περίφρων (períphron), збор што може да се чита како „промислена“, „внимателна“, „со ум што размислува наоколу“.
Во преводот на Вилсон, таа интелигенција станува видлива и во сцената на препознавање. Пенелопа не се распаѓа во солзи, туку тестира, проверува, бара доказ. Не затоа што не сака, туку затоа што знае дека преживувањето во дом окупиран од просци бара ладна глава.
Калипсо не е романса: глаголот на задржувањето
Сцените со Калипсо традиционално биле романтизирани. Но основната наративна рамка е едноставна: Одисеј е задржан и не може да си замине. Во современи читања тоа сè почесто се именува како притвор, не како љубовна идила.
Во ваков контекст, преводната прецизност не е „феминистички трик“, туку враќање на односите на моќ кои стануваат очигледни кога престануваат да се ублажуваат.
Што всушност направи Вилсон
Критиките дека Хомер се „модернизира“ беа очекувани. Но суштината е спротивна: Вилсон повеќе го расчистува јазикот од евфемизми отколку што додава нешто ново. Таа не внесува идеологија – таа ја отстранува.
Преводот не е неутрален медиум. Тој секогаш е уредување. И ако со векови уредувањето завршувало така што жените изгледаат полошо, а мажите похеројски, тогаш прашањето не е зошто сега вака, туку зошто толку долго не беше вака.
Зошто ова е важно и надвор од класиката
Ова не е приказна само за Хомер. Ова е приказна за тоа како културниот канон се одржува преку јазични ситници. Еден збор може да ја смени етиката на цела сцена. Еден евфемизам може да направи ропството да изгледа како „служба“. Една морална придавка може да го префрли срамот од насилникот на жртвата.
Кога δμῳαί ќе ги наречеш „робинки“, не правиш сензација. Го враќаш фактот. И тогаш „Одисеја“ повторно станува тоа што веројатно отсекогаш била: голема приказна за преживување, дом, моќ, измама и љубов – но и за насилство што не се оправдува со херојски светилки.
Хомер не мора да биде удобен. Само треба да биде читан без филтри што го прават удобен.
