Точно една година по прегазувањето на студентката Соња Понјавиќ, студентите и граѓаните повторно се собраа на аголот од улиците Рузвелтова и Кралице Марије во Белград, одржувајќи 16 минути тишина – како потсетник дека насилството врз студентите не е изолиран инцидент, туку дел од подолга и загрижувачка низа на репресија.
На 16 јануари минатата година, за време на мирна студентска блокада и оддавање почит на жртвите од трагедијата на Железничката станица во Нови Сад, автомобил налета на студентката додека таа стоела на тротоарот. По ударот, возачот ја носел на хаубата, по што таа паднала и се здобила со тешки повреди на главата. Случајот предизвика силен јавен шок и се смета за еден од првите директни напади врз студентските протести.
Како што пренесува N1, возачот е уапсен и судската постапка се наоѓа во завршна фаза. Но, правната застапничка на Понјавиќ, адвокатката Милица Радовиќ, вели дека случајот одамна ја надмина индивидуалната правна рамка. „Овде не се утврдува само поединечна одговорност, туку и односот на државата кон насилството“, изјави таа за N1, потсетувајќи дека законот предвидува минимална казна од десет години затвор.
Континуитет на насилство, не изолиран инцидент
Прегазувањето на студентката не остана осамен случај. Во месеците што следеа, протестите во Србија беа проследени со низа инциденти: употреба на солзавец против демонстранти, апсења на студенти, физички напади, како и контроверзната употреба на звучни топови за растерување на толпата. Истовремено, новинарите што известуваа од терен се најдоа под директни закани и напади, без јасен судски епилог.
Првиот бран на протести јасно покажа дека државата не реагираше на масовноста со дијалог, туку со стратегија на заплашување и демонстрација на сила. Комбинацијата од апсења, прекумерна полициска интервенција и употреба на средства за контрола на толпа создаде атмосфера во која протестот постепено се криминализираше, а студентите и младите беа третирани како безбедносна закана, наместо како легитимни политички актери. Наместо деескалација, институционалниот одговор придонесе кон продлабочување на недовербата и радикализација на јавниот револт, отворајќи прашања за границите на полициската моќ и заштитата на основните демократски слободи.
Според Reuters, српската полиција во текот на протестите во 2025 година уапсила десетици демонстранти во Белград, Нови Сад и Ниш, при што акциите биле спроведени како дел од координирана операција за разбивање на блокадите.
Amnesty International, пак, предупреди на широко распространета и прекумерна употреба на сила, оценувајќи дека апсењата, задржувањата и насилните интервенции врз студенти и малолетници претставуваат сериозно кршење на човековите права и повика на итна истрага и одговорност на институциите.
Трн во повеќе наврати предупредуваше дека станува збор за системски проблем, а не за спорадични прекршувања: од документарните сведоштва за државно насилство, преку анализи за нападите врз слободната мисла, до текстови што ја бележат ескалацијата на репресијата врз студентите и медиумите.
Една година подоцна – што останува?
Годишнината од нападот врз Соња Понјавиќ затоа не е само чин на сеќавање, туку и политичка порака. Студентите во Србија порачуваат дека не забораваат – ниту конкретниот случај, ниту поширокиот контекст во кој младите, протестот и критичката мисла се третираат како закана, а не како легитимен демократски глас.
Една година подоцна, прашањето што останува не е само кога ќе заврши судскиот процес, туку дали ќе престане циклусот на насилство. Затоа што, како што покажува искуството од изминатите дванаесет месеци, прегазувањето на една студентка беше само почеток – а не исклучок.
