Долгоочекуваниот Договор за Отвореното Море денес официјално стапи на сила, означувајќи момент што многумина го нарекуваат „историска пресвртница“ во глобалната заштита на океаните. По децении преговори, светот конечно доби правна рамка за управување со морските подрачја што не ѝ припаѓаат на ниту една држава.
Отвореното Море опфаќа речиси половина од површината на планетата и долго време функционираше како правен вакуум – простор каде што биодиверзитетот беше експлоатиран без јасни правила, а придобивките од ресурсите нерамномерно распределени. Финализиран во март 2023 година и ратификуван од 60 држави до септември 2025, договорот влегува во сила со амбиција да воспостави нова ера на мултилатерално управување.
Но зад симболиката на „историскиот момент“ се крие клучното прашање: дали овој договор е доволен за да ги спаси океаните од веќе забрзаната деградација?
Што е Отвореното Море и зошто е клучно за планетата?
Отвореното Море ги опфаќа сите морски подрачја надвор од националните јурисдикции, вклучувајќи го и морското дно и водниот столб. Тоа претставува повеќе од две третини од светските океани и околу 50% од површината на Земјата.
Некогаш перципирано како пусто и безживотно, денес научната заедница го препознава како еден од најбогатите резервоари на биодиверзитет. Отвореното Море има клучна улога во регулирањето на климата, апсорпцијата на јаглерод и стабилизацијата на глобалните екосистеми. Економската вредност на складираниот јаглерод во овие води се проценува на десетици, па дури и стотици милијарди долари годишно.
Сепак, човечкиот притисок расте. Според High Seas Alliance, деструктивниот риболов, нелегалниот улов, пластичното и хемиското загадување, како и новите активности како длабокоморското рударство, го туркаат Отвореното Море кон еколошка бездна.
Што конкретно менува Договорот?
Како дел од меѓународното право, договорот им овозможува на државите да воспоставуваат мрежи на заштитени морски подрачја (Marine Protected Areas – MPAs) во Отвореното Море. Клучната новина е што овие подрачја можат да се усвојат со гласање, дури и кога нема консензус, со што се избегнува сценарио една држава да блокира заштита од глобален интерес.
Договорот воведува и задолжителни проценки на влијанието врз животната средина за сите активности што можат да влијаат врз Отвореното Море, како и обврска за транспарентност и јавно известување. Дополнително, тој предвидува поддршка за земјите во развој преку трансфер на технологија и градење институционални капацитети.
Според Џејсон Кнауф, договорот означува „нова ера на системски промени во управувањето со океаните“ и сигнал за обновена глобална посветеност кон целите за 2030 година.
Каде почнуваат сомнежите?
И покрај широката поддршка, експертите предупредуваат дека договорот има јасни ограничувања. „Денес е ден за славење, но работата е далеку од завршена“, вели Софија Ценикли. Таа нагласува дека договорот сам по себе не спречува започнување на длабокоморско рударство, што претставува една од најконтроверзните закани за океанските екосистеми.
Неколку држави што го ратификуваа договорот, меѓу кои Јапонија и Норвешка, веќе изразија интерес за ископување на морското дно во потрага по критични минерали. Ова отвора сериозно прашање за кредибилитетот на глобалната заложба за заштита на биодиверзитетот.
Извештаи покажуваат дека длабокоморското рударство може да влијае врз повеќе од една третина од животот на морското дно, додека Environmental Justice Foundation во 2024 година заклучи дека оваа практика не е неопходна за зелената транзиција.
Дали „историскиот“ договор е доволен?
Научници како Енрик Сала, основач на Pristine Seas, предупредуваат дека фокусот не смее да остане само на Отвореното Море. Најголемиот дел од штетните човечки активности се одвиваат во националните води, каде што политичката волја за строга заштита често изостанува.
Пораката е јасна: заштитените морски подрачја (без разлика дали се во меѓународни или национални води ) ќе функционираат само ако се строго спроведувани и ефективно надгледувани.
Помеѓу надеж и реалност
Договорот за Отвореното Море несомнено претставува огромен чекор напред. Тој создава алатки што досега не постоеја и покажува дека мултилатерализмот сè уште може да функционира. Но историјата на еколошките договори нè учи дека правните рамки без политичка храброст и економски жртви ретко носат вистинска промена.
Прашањето, затоа, не е дали договорот е историски – туку дали светот е подготвен да оди подалеку од симболиката и навистина да ги заштити океаните пред да биде предоцна.
