Во 21‑от век, социјалните мрежи станаа неизбежен дел од секојдневниот живот на децата и тинејџерите. Платформи како Facebook, Instagram, TikTok, Snapchat и YouTube не само што служат за комуникација и учење, туку истовремено создаваат искуства на зависност, изложеност на несоодветни содржини и психолошки притисоци кои влијаат на развојот на најмладите. Како резултат на тоа, регулацијата на пристапот до социјалните мрежи за малолетници стана централна тема во многу делови на светот, со различни пристапи од целосни забрани до строги возрастни ограничувања и режими на родителска согласност.
Еден од најдрастичните примери на национално ниво е Австралија, која во декември 2025 година стана првата земја во светот што воведе целосна забрана за пристап до социјалните мрежи за лица под 16 години. Овој закон бара платформите да ги деактивираат или блокираат профилите на корисниците кои не можат да демонстрираат дека се постари од 16 години, со строги казни за непочитување. Компаниите, вклучувајќи ги најпопуларните социјални мрежи, мора да воведат системи за верификација на возраст како услов за функционирање на нивните сервиси.
Според официјалните податоци, компаниите во првата половина на декември отстраниле пристап за околу 4,7 милиони профили идентификувани како деца под 16 години. Иако ова звучи како силен удар во корист на заштитата на децата, експертите предупредуваат дека тоа не ја доловува целата слика: нема точни податоци колку од тие профили биле отворени од вистински деца, а колку биле тинејџери кои лажно пријавиле поголема возраст за да го заобиколат системот. Така, ограничувањата се соочуваат со технички предизвици,верификацијата на возраст останува сложена, а младите често успеваат да ги заобиколат правилата.
Во Европа исто така се бележи значителен напредок во дебатата за регулација. Иако ниедна европска земја сè уште нема воведено целосна забрана, голем број од нив размислуваат за строги ограничувања или специфични законски решенија за заштита на малолетниците онлајн.
Во Германија, канцеларот Фридрих Мерц јасно истакнува дека регулирањето на социјалните мрежи би можело да помогне во спречување на „дефицити на личноста и проблеми со социјалното однесување кај младите“.
Во Шпанија, премиерот Педро Санчез го опишува дигиталниот свет како „дигитален Див Запад“ кој треба да се цивилизира, а францускиот претседател Емануел Макрон инсистира дека „емоциите на нашите деца и тинејџери не смеат да бидат предмет на манипулација“. Овие изјави ја отсликуваат зголемената загриженост за тоа како социјалните платформи користат алгоритми кои ги таргетираат најранливите корисници со содржини што можат да предизвикаат зависност, анксиозност и нарушувања на вниманието.
Европската унија, иако не воведе конкретна забрана, веќе има рамка за заштита преку Digital Services Act (DSA), закон кој се обидува да адресира безбедносни ризици и манипулативни практики на интернет. Но, правните и техничките рамки на ЕУ значат дека имплементацијата на температурни ограничувања или целосни забрани за пристап до социјалните мрежи бара внимателно усогласување со правата на корисниците, вклучувајќи го правото на приватност. Затоа некои аналитичари, како д‑р Штефан Драјер од Институтот за медиумски истражувања Лајбниц, оценуваат дека Европската унија треба да ги анализира резултатите од австралискиот модел пред да преземе радикални забрани.
Предизвиците во Европа не се само правни, туку и практични. Техничката верификација на возраст е исклучително тешка: многу корисници ги внесуваат своите датуми на раѓање без вистинска контрола; како резултат, забраните се лесно заобиколуваат. Професорката Тама Ливер од Универзитетот Куртин во Перт укажува дека ограничувањата можат да бидат „несигурни“ и дека многу тинејџери меѓу 13 и 15 години веќе успеваат да ги заобиколат правилата, кревајќи прашања за ефективноста на овие закони.
Македонија во меѓузона
Министерот за дигитална трансформација Стефан Андоновски вели дека во земјава родителите треба да ја задржат контролата над децата во однос на употребата на социјалните мрежи, а државата да не се меша, затоа што опасноста е многу голема кога државата ќе реши да забранува одредени алатки за определена група луѓе.
Од друга страна, во Македонија се појави граѓанската иницијатива „Иницијатива за безбедно детство“ — група составена од родители, наставници, психолози, педагози и загрижени граѓани која покрена петиција за системска и законска заштита на малолетници во дигиталната средина. Петицијата јасно бара забрана за користење социјални мрежи за деца под 12 години, регулација на пристапот за деца од 13 до 16 години со задолжителна родителска согласност, воведување јасни санкции за платформите што не ги почитуваат правилатаи и национална програма за дигитална писменост и ментално здравје.
Иницијаторите појаснуваат дека во македонското општество веќе се забележуваат проблеми како нарушено ментално здравје, онлајн врсничко насилство, опасни интернет‑предизвици, изложеност на несоодветни содржини и намалена самодоверба и концентрација кај младите. Петицијата упатува на загриженост дека социјалните платформи „не се дизајнирани со примарна цел да ги заштитат децата, туку да го зголемат вниманието и времето поминато пред екран“, што доведува до зависнички модели на користење.
На новинарско прашање што планира државата во однос на некои ограничувања за социјалните мрежи за младите до 15 години, министерот изјави дека нема да се оди во правец на ограничувањето на личните слободи, но ако има интерес кај родителите може да се отвори јавна расправа.
-Забележавме петиции и во Македонија. Јас дадов еден коментар. Ние минатата година, во рамките на овој проект, во сите училишта претставивме начин на контрола преку кој родителите да може да контролираат кои апликации нивните деца може да ги имаат на своите мобилни телефони и другите уреди, колку време може да поминат со нив и кои содржини смеат или не да ги следат. Сметавме дека овој е начин да ги превенираме опасностите од Интернетот, а контролата да ја задржат родителите, а да не ја преземе државата. Тоа е контролата на алатки кои се исклучително приватни. Ги користат родители, деца и би било мешање на државата во домашните работи на секое семејство. Но, доколку постои зголемен интерес од родителите и доколку постои зголемен страв, оставаме простор да продискутираме за тие прашања. Зошто да не направиме и една јавна расправа и анкета за да видиме кој е интересот и кое е размислувањето на родителите. Не бегаме од тоа да се менува законот за да имаме ваква можност, но опасноста е многу голема кога државата ќе реши да забранува одредени алатки за определена група луѓе. Така, отвораме врата за државата утре да си дозволи да забранува и тоа да биде спротивно на слободата на говорот, спротивно на слободата на изразување, зашто државата решила дека некаква алатка треба да забрани. Тоа треба да го чуваме како последна мерка во можностите, а прва мерка се превенција и родителска контрола, објаснува министерот за дигитална трансформација Андоновски.
Зошто се потребни ограничувања?
Голем дел од експертите се согласни со загриженоста: истражувањата укажуваат дека тинејџерите просечно поминуваат повеќе од 3–4 часа дневно на социјалните мрежи, со зголемени ризици од нарушен сон, депресија, анксиозност и намалена концентрација. Иако Македонија нема официјални државни податоци за тоа, глобалните трендови и локалните искуства на родителите укажуваат на значителни предизвици.
Главните мотиви за воведување на регулации или забрани се: заштита на менталното здравје на младите, ограничување на изложеност на несоодветни содржини, превенција на дигитална зависност и заштита на приватноста и личните податоци.
Сепак, експертите исто така предупредуваат дека не постои магично решение. Забраните можат да бидат дел од решението, но не можат да ги решат сите проблеми сами по себе. Тие треба да бидат дел од поширока стратегија која вклучува и едукација на родителите и децата, зајакнување на дигиталната писменост и конструктивни стратегии за безбедно користење на технологијата.
Во заклучок, дебатата за регулацијата на социјалните мрежи за малолетници се наметнува како светски тренд, инспириран од загриженоста за менталното здравје и безбедноста на најмладите. Земји како Австралија и делови од ЕУ веќе прават конкретни чекори, додека Македонија ја зазема својата линија со официјална поддршка на ограничување и јавни иницијативи кои бараат уште построги мерки. Оваа дебата најверојатно ќе продолжи да се развива со текот на времето, бидејќи влијанието на дигиталните технологии на младите станува сè појасно и подлабоко.
