Според Национален план за управување со отпад, во земјава има околу 50 активни комунални нестандардни депонии (ѓубришта) кои работат без никаква дозвола. Некои од нив се Мегленци во Новаци, Алинци во Прилеп, под „Автотурист“ и „Коле Налчо“ кај Крушево, Барбарос во Македонски Брод, Алчеви Кошари во Ресен и други.
Згора на тоа имаме над 2.000 нелегални депонии. Депонијата “Дрисла”, која му служи на Скопскиот регион, е единствена депонија во земјава која работи спред стандардите утврдени со Националната Стратегија за управување со отпад (2020-2030).
Освен ова, посебна тема која загрижува се опасните депонии и „жешките точки“ во Македонија, проблем кој со децении е познат, но никогаш системски решен. Анализата на состојбата покажува дека Македонија не се соочува со еден изолиран проблем, туку со мрежа на контаминирани локации кои се резултат на децениска индустријализација без соодветни еколошки стандарди. Овие депонии не се само локални еколошки инциденти, туку потенцијални системски ризици, особено кога станува збор за водните ресурси, почвите и здравјето на населението.
Колку отпад прозиведуваме?
Вo 2023 година како држава сме произвеле 350.833 тони комунален отпад или во површина тоа би било 460.710 метри кубни. Пресметано во просек по глава на жител, секој жител на Северна Македонија лани создал 334 kg и 0,43 m3 ѓубре.
Ако на ова се додадат колчините опасен отпад кои изнесуваат 417.753 m3 или 3751 тон, што се создава при ископување и физичка и хемиска обработка на минерални суровини, бројката е многу поголема. Од сиот овој т.н опасен отпад, времено складирани се 239 тони, а непрецизирано во извештаите е како е постапувано со речиси 364 тони опасен отпад.
Медицинските установи пак(здравствени домови, клинички центри, болници, поликлиники), вкупно 72 на број, во 2023 година создале 1.041,38 тони медицински отпад. Во Дрисла биле согорени 55.487 kg.
Анализите пак покажуваат дека ниту една од општински депонии не ги исполнува барањата за санитарно работење и заштита на животната средина. Најголем дел од комуналниот цврст отпад и од другиот собран отпад се одлага без никаков предтретман на комуналните нестандардни депонии. Ѓубрето се фрла на отворен простор, на падините или долж брегот на реките во близина на градот. Многу често, целиот отпад што вклучува индустриски отпад, опасен медицински отпад и отпад од домаќинствата е измешан и отстранет на истото место. Во руралните средини, населението го отстранува својот отпад со фрлање во предградијата на населбите. Илјадници диви депонии се создадени во каменоломи, јами и во природниот пејзаж во речните корита, долж патиштата, во долините и на падините.
Колку од сето ова е рециклирано?
Според податоците во Годишниот извештај за животна средина за 2023 година, процентот на рециклирање на материјалите е различен за поединечните материјали. На пример: рециклираната пластика во однос на пластиката пуштена на пазарот изнесува 40,82%, рециклираните хартија и картон во однос на истите пуштени на пазар изнесува 93,06%, рециклиранотo стакло во однос на стаклото пуштено на пазар изнесува 51,02%, рециклираниот метал во однос на металот пуштен на пазар е 80% и на крај, рециклирано дрво во однос на дрвото пуштено на пазар изнесува 20,34%. Според направените анализи од страна на доставените податоци од колективните постапувачи, стапката на обновување или на горење отпад со обновување на енергија за 2023 година изнесуваа 61%, додека пак стапката на рециклирање за 2023 година изнесуваа 58,88 проценти.
Бомба од милиони тони опасен отпад
Отпадните депонии со опасен индустриски отпад се меѓу најсериозните, но често занемарени проблеми во Македонија. Со години, па и децении, на повеќе локации се складирале токсични материи без соодветна заштита, оставајќи зад себе „жешки точки“ што и денес претставуваат закана за почвата, водата и воздухот. Иако дел од овие депонии се добро познати, нивното решавање се одложува, додека ризиците по здравјето на граѓаните и животната средина континуирано растат.
ЈЕГУНОВЦЕ („Југохром“) – депонија што може да ја загрози водата на Скопје
Депонијата во Јегуновце е резултат на децениско производство на хромни соединенија во „Југохром“, при што бил одлаган високо токсичен отпад без заштита. Се проценува дека содржи над два милиона тони материјал, меѓу кои и илјадници тони шестовалентен хром – канцерогена супстанца што лесно се шири преку вода. Најголемата опасност е можната контаминација на изворот Рашче, што директно би го загрозило водоснабдувањето на Скопје. И покрај делумни мерки, целосно решение сè уште нема.
ОХИС – хемиска бомба во Скопје
Поранешниот индустриски гигант ОХИС зад себе остави околу 100.000 тони опасен отпад, најмногу линдан – токсичен пестицид кој се задржува во природата и во човечкото тело. Депониите се само покриени, но не и изолирани, што овозможува загадувањето да навлегува во почвата, водите и воздухот. Иако дел од малата депонија се расчистува, најголемиот дел од проблемот останува нерешен.
Велес (Топилница) – директна закана по здравјето
Депонијата од топилницата во Велес содржи околу 1,5 милиони тони троска богата со тешки метали како олово, кадмиум и арсен. Загадувањето се шири преку воздухот и почвата, а влијае и врз земјоделските производи. Оваа локација е особено критична бидејќи населението е директно изложено. И покрај бројни најави, конкретно решение и натаму изостанува.
ЛОЈАНЕ – арсен на отворено повеќе од 40 години
Во Лојане повеќе од 40 години стојат околу 15.000 тони арсенов концентрат и огромни количини јаловина од поранешното рударство. Отпадот не е заштитен, па ветерот и дождовите го разнесуваат во околината. Арсенот е силен канцероген и претставува сериозна закана за здравјето, особено поради близината на население. И покрај долги години предупредувања, конкретна санација нема.
РЕК Битола – тековен извор на загадување
За разлика од другите локации, РЕК Битола активно создава отпад, околу половина милион тони пепел годишно. Оваа пепел содржи тешки метали и се складира во услови кои не секогаш се соодветни, што овозможува нејзино ширење во воздухот, почвата и водите. Така, покрај старите еколошки проблеми, се создаваат и нови.
Сите овие депонии покажуваат ист системски проблем, долгогодишно одложување на решенијата и недостиг од стратегија за управување со опасен отпад. Последиците не се само еколошки, туку директно влијаат врз здравјето на граѓаните и квалитетот на живот. Колку подолго се одложуваат интервенциите, толку повисока ќе биде цената што ќе треба да ја плати општество
Овие „жешки точки“ не се само еколошки проблеми. Тие се прашање на здравје, економија и иднина. И колку подолго се одложуваат решенијата, толку поголема ќе биде цената што ќе треба да се плати.
Главните еколошки ризици од неконтролираните комунални депонии
Депониите претставуваат потенцијална опасност за загадување на почвите, површинските води и подземните води, како и воздухот и се ризик за биодиверзитетот, земјоделското земјиште и здравјето на луѓето.
Депониите го загадуваат воздухот со неконтролирано горење на отпадот и прават емисија на мириси. Тука е и ефектот на стаклена градина, како резултат на депониски гас со висока концентрација на метан.
Здравствени ризици
Дивите депонии имаат сериозно негативно влијание на здравјето на луѓето и животната средина. Годишно се губат околу 1.300 животи од аерозагадувањето. Три групи на болести се поврзуваат со аерозагадувањето и тоа ракот на белите дробови, мозочните удари и болестите на срцето.
Главни извори на болести произлегуваат од влијанието на депониите врз биодиверзитетот.
Загадување на водата- контаминација на водата што ја користи населението за пиење, готвење или земјоделски потреби, што може да предизвика гастроинтестинални болести, инфекциозни болести како што се дијареа, хепатитис А и холера.
Загадување на воздухот -се ослободуваат опасни гасови како и токсични супстанции како диоксини, фуран и други канцерогени хемикалии кои можат да предизвикаат респираторни заболувања, како што се астма, бронхитис, и да го зголемат ризикот од развој на рак.
Ширење на заразни болести- депониите се идеално место за развој на микроорганизми, како што се бактерии, вируси и паразити, кои можат да се шират преку вода, почва или воздух и предизвикуваат сериозни болести, вклучувајќи инфекции на респираторниот систем, кожни инфекции, паразитарни болести и болести кои се пренесуваат преку вода, како што се дизентерија, колера и хепатитис.
Контаминација на почвата – отпадот често содржи токсични супстанции, како што се тешки метали, пестициди, хемикалии и пластика кои можат да ја контаминираат почвата и да влезат во аграрните култури и водните ресурси, што може да доведе до здравствени проблеми преку исхрана (особено доколку контаминираната храна се консумира)
Експозиција на опасни материи- депониите често содржат опасни материјали, како што се електронски отпад (кој може да содржи живина, олово и други токсични метали), пестициди и хемикалии за кои не се преземени соодветни мерки за безбедно управување. Експозицијата на овие супстанции може да доведе до нервни нарушувања, респираторни заболувања, оштетување на бубрезите и други хронични болести.
Ризик од повреди и несреќи– во дивите депонии често се наоѓаат остри предмети (ножења, стакленки, игли и други остри материјали), како и предмети кои може да предизвикаат повреди (како што се стари апарати или метални остатоци)
Влијание на психичкото здравје –Присуството на диви депонии во непосредна близина на домови може да создаде чувство на стрес, депресија и анксиозност кај жителите. Непријатните мириси, несигурноста во врска со здравствените ризици и визуелната деградација на животната средина може да предизвикаат психолошки проблеми.
Експозиција на опасни животни и инсекти– Дивите депонии привлекуваат разни штетни животни, како што се глодари, муви, комарци и други, кои се преносители на болести. Глодари, како што се пајаци и стаорци, можат да пренесуваат болести како што се бубонска чума и лептоспироза, додека мувите и комарците можат да шират патогени кои предизвикуваат заразни болести.
Дивите депонии и опасните депонии претставуваат голема опасност за здравјето на луѓето и животната средина. Тие ги зголемуваат ризиците од различни болести, загадуваат природните ресурси, и ги нарушуваат општите животни услови. За да се намалат овие ризици, потребно е да се подобри управувањето со отпадот, да се создадат системи за правилно одлагање и рециклирање и да се зголеми јавната свест за важноста на заштитата на животната средина и здравјето.
