Рекордни 4.745 жени пријавиле семејно насилство во 2025 година во Северна Македонија, покажуваат податоците на Министерството за внатрешни работи. Во оваа бројка се вклучени кривични дела, прекршоци и поплаки поврзани со семејно насилство. Ако се анализираат податоците од последните пет години, трендот не покажува стабилизација, туку континуирано високо ниво на пријавено насилство – што ја отвора суштинската дилема: дали институциите навистина успеваат да ја пресретнат реалноста во која живеат жените.
Според официјалните бројки, од вкупно 1.260 регистрирани жртви во 2025 година, дури 932 се жени. Најпогодена група се сопругите и поранешните партнерки, што укажува дека насилството најчесто се случува во релации обележани со економска зависност, нерамнотежа на моќ и долготрајна психолошка контрола. Токму тука се поставува прашањето „зошто“: зошто, и покрај постојната законска рамка, жените остануваат најизложени на насилство и зошто пријавувањето сè уште е ризик, а не заштита.
Овие бројки не се само статистика. Тие се контекстот во кој државата ги најавува и спроведува новите законски измени поврзани со семејното и родово-базираното насилство, со јасна порака дека повеќе не се чека жртвата да ја понесе целата тежина на постапката.
Гонење без согласност на жртвата: институционалниот пресврт кај семејното насилство
Клучната промена кај дел од кривичните дела поврзани со семејното и родово-базираното насилство е гонењето по службена должност, особено во случаи на телесна повреда или насилство врз ранливи лица. Ова значи дека постапката повеќе не зависи исклучиво од храброста, безбедноста или економската позиција на жртвата.
Во теорија, оваа измена претставува институционално признавање на реалноста што жените одамна ја живеат: дека стравот, притисокот, заканите и економската зависност често ја прават пријавата невозможна. Со префрлањето на одговорноста врз обвинителството, државата испраќа порака дека насилството не е приватна работа, туку јавен проблем.
Но токму тука започнува аналитичката дилема. Гонењето по службена должност е силна алатка, но и чувствителна. Нејзината ефикасност зависи од капацитетите на институциите, нивната родова сензитивност и способноста да препознаат кога интервенцијата навистина ја штити жртвата – а кога може дополнително да ја изложи на ризик. Законот ја отвора вратата, но не гарантира дека жртвата ќе помине низ неа без последици.
Дигиталното насилство како продолжение на истата матрица
Во ист контекст се вклопува и воведувањето на ново кривично дело за злоупотреба на интимни снимки, фотографии и аудио записи – често нарекувано „дигитално родово-базирано насилство“. Оваа измена првпат директно го адресира проблемот со неовластено споделување интимни содржини, закани со нивно објавување и уцени, кои во пракса најчесто ги погодуваат жените.
Важноста на ова воведување е двојна. Прво, законот јасно разликува согласност за создавање од согласност за споделување на интимен материјал – нешто што досега често беше правна сива зона. Второ, се признава дека дигиталното насилство не е „помеко“ од физичкото: неговите последици врз менталното здравје, социјалниот живот и економската безбедност на жртвата можат да бидат подеднакво разорни.
Организациите што работат со жртви, меѓу кои и Националната мрежа против насилство врз жени и семејно насилство, во своите анализи посочуваат дека ова е значаен чекор напред, но предупредуваат дека кривичната норма сама по себе не значи автоматска заштита. Таа може да функционира само ако е придружена со институционална поддршка, јасни процедури и заштита од секундарна виктимизација.
Ризици и отворени прашања: каде се границите на законот?
Со отворањето на дигиталната сфера, се отвораат и нови ризици. Едно од клучните прашања е дали законот е подготвен за феномени како deepfake содржини, каде интимни материјали се генерираат без никаква реална основа, но со реални последици по жртвата. Во такви случаи, доказната постапка станува посложена, а можноста за злоупотреба – поголема.
Постои и опасност од селективна примена: дали институциите ќе имаат капацитет да разликуваат вистинска злоупотреба од лажни пријави, без притоа да создадат дополнителен притисок врз жртвите? Дали дигиталното насилство ќе се третира со истата сериозност како и физичкото, или ќе остане на маргините на кривичната пракса?
Пошироката слика: закон како дел од политика, не како крајна цел
На крајот, клучното прашање останува отворено: дали овие одредби се дел од поширока, конзистентна политика за справување со родово-базираното насилство, или се изолирани законски интервенции?
Граѓанските организации укажуваат дека, иако законските измени се неопходни, тие не се доволни сами по себе. Без социјални услуги, психолошка поддршка, економско зајакнување на жртвите и координација меѓу институциите, кривичниот законик може да остане алатка што реагира – но не спречува.
Преминот од „приватен срам“ кон „јавно гонење“ е важен симболички и правен чекор. Прашањето е дали државата е подготвена да го направи и следниот – од законска декларација кон институционална, одржлива заштита на жените од насилство, и дома и онлајн.
