Разговараме со Анита Ивковиќ и Никола Писарев од Центарот за современи уметности Скопје.
Во културна средина во која институциите често се мерат според видливост, буџети и краткорочни програми, Центарот за современи уметности Скопје опстојува по поинаква логика. Не како галерија во класична смисла, ниту како проектна организација што живее од циклус до циклус, туку како долгорочна практика – континуитет што се гради низ работа, терен и упорност.
Во разговорот со Анита Ивковиќ и Никола Писарев, станува јасно дека ЦСУ уште од основањето во 1994 година не се позиционира како институција што произведува настани, туку како инфраструктура за современата уметност. Во период кога Македонија допрва го градела својот културен излез кон надвор, современата уметност – особено на младата и средната генерација – речиси и да немала системска поддршка. Биеналата, размените и меѓународните контакти биле исклучок, а не правило.
Токму во тој контекст, ЦСУ се појавува како дел од поширока регионална мрежа, со јасна намера: едукација, вмрежување и размена. Но, како што нагласуваат Ивковиќ и Писарев, тоа никогаш не значело едноставно „извоз“ на уметноста надвор од земјата. Подеднакво важно било создавањето услови уметноста да постои и да се развива тука – во Скопје, но и надвор од него.
Разговорот постојано се враќа на еден клучен поим: децентрализација. Не како политичка флоскула, туку како практична, често напорна работа. Активностите на ЦСУ во мали средини – села, мали општини, локални заедници – не се третирани како маргинални или секундарни. Напротив, тие се дел од суштината на работата: поддршка на локални уметници, фотографи, филмски автори и млади луѓе, создавање локални културни настани и иницијативи што ја подигнуваат културната самодоверба на заедниците.
Од оваа пракса постепено се артикулира и поимот креативен, односно уметнички активизам. Ивковиќ и Писарев го опишуваат не како идеологија, туку како метод – начин уметноста да стане алатка за видливост на проблеми што често остануваат премолчени. Особено во периодот меѓу 2010 и 2019 година, кога независната културна сцена во Македонија беше под силен притисок, ЦСУ функционира како простор во кој уметноста може да зборува за сиромаштија, маргинализација, локални неправди и стравови што ретко добиваат јавно место.
Галериската дејност на Центарот – од CIX галеријата, преку изложбените активности во Куршумли ан, до Мобилната монтажна галерија – никогаш не е замислена како цел сама по себе. Напротив, секој простор е одговор на конкретен момент и конкретна потреба. Мобилната монтажна галерија, формирана во време кога независната култура практично остана без простор, е можеби најјасниот пример за овој пристап: мал, склоплив, подвижен објект, создаден со минимални средства и одржуван со речиси нула трошоци. Не како архитектонски гест, туку како одлука културата да продолжи да постои и кога условите се непријателски.
Во разговорот нема лажен оптимизам. Ивковиќ и Писарев отворено зборуваат за ограничувањата, за бавните промени и за фактот дека културниот систем во земјата со години стагнира. Но, токму тука се појавува и клучната позиција на ЦСУ: работата не е насочена кон „успех“ во класична смисла, туку кон континуитет. Кон создавање генерации уметници, културни работници и публика што знаат дека културната работа не мора да чека институционално одобрување за да биде легитимна.
Центарот за современи уметности Скопје, гледано низ овој разговор, не е институција што ветува иднина. Тоа е институција што ја гради – тивко, упорно и без спектакл. Во културен пејзаж обележан со прекини, токму таа истрајност станува негова најсилна форма на отпор.
