Кога зборуваме за вештачката интелигенција, најчесто паѓаме во две крајности: или во еуфорија за технолошко спасение, или во апокалиптични визии за масовна невработеност. Реалноста, како и секогаш, е помалку спектакуларна – и многу поопасна.
Краткиот, искрен одговор на прашањето дали луѓето ќе страдаат од ВИ гласи: зависи како го дефинираме страдањето. Ако го сведеме само на губење работни места, ќе ја промашиме суштината. Ако, пак, го гледаме пошироко – економски, психолошки и политички, тогаш сликата станува многу појасна.
Тивката економска ерозија
Во периодот од 2025 до 2045 година, најочигледниот удар ќе биде економски. Дел од човештвото, околу една четвртина директно ќе почувствува губење на работа или драстично обезвредување на вештините. Станува збор за рутинска интелектуална работа: администрација, превод без специјализација, основно новинарство, customer support, сметководство на ниско ниво.
Овие професии нема да исчезнат преку ноќ. Тие ќе станат евтини, заменливи и под постојан притисок. Особено ранливи ќе бидат луѓето кои немаат реална можност за преквалификација – поради возраст, сиромаштија или нефункционални образовни системи. Ова нема да изгледа како колапс, туку како бавна деградација на вредноста на трудот.
Живот под алгоритамски притисок
Поголем дел од луѓето нема да останат без работа, но ќе работат во многу понесигурни услови. Пазарот на труд ќе стане пренатрупан, платите ќе се намалуваат, а работата сè повеќе ќе биде мерена, надгледувана и „оптимизирана“ од алгоритми.
Ова е свет во кој формално си вработен, но суштински си заменлив. Стресот да се биде релевантен станува трајна состојба, а достоинството на трудот полека еродира. Ова е индиректно страдање – потивко, но масовно.
Најпогодени ќе бидат: административни работници, call-center оператори, новинарство без анализа (препишување, агенциски вести), преведувачи без специјализација, основен дизајн и монтажи, сметководство на ниско ниво и customer support
Овие професии не исчезнуваат целосно, но се автоматизираат до точка каде што човечкиот труд станува скап вишок. Особено ранливи се луѓето без можност за преквалификација – поради возраст, сиромаштија или недостапно образование.
Овие луѓе можеби ќе продолжат да работат, но под многу полоши услови: зголемен притисок на пазарот на труд, пад на платите, алгоритамска контрола и надзор и постојана „оптимизација“ и мерење
Тоа е класата на луѓе кои формално се вработени, но живеат со помала сигурност, помалку достоинство и постојан стрес да останат релевантни.
Психолошко и идентитетско страдање ќе осетат 10–20% од населението
Ова е најтивката, но најдлабоката штета. Прашањето што ќе се појави кај многумина гласи:
„Што сум јас, ако машината го прави тоа подобро?“. Овде спаѓаат: креативци, интелектуалци, експерти со разнишани улоги.
Овие луѓе не се сиромашни – но се празни. Загубата на смисла, статус и идентитет може да биде подеднакво деструктивна како и економската несигурност.
Ова не е сиромаштија, туку празнина. Загубата на идентитет и чувство на смисла може да биде подеднакво деструктивна како и економскиот пад. Оваа штета ретко ќе се мери во статистики, но ќе биде длабоко вградена во општественото ткиво.
Кој ќе профитира – и зошто тоа е проблем
На спротивниот крај од спектарот стои мал број луѓе кои ќе имаат енормна корист. Сопствениците на капитал, инфраструктура и податоци ќе ја користат ВИ како лост за дополнителна моќ. Ова не се нужно најиновативните или најкреативните, туку најдобро позиционираните.
Тука доаѓаме до клучната точка, вештачката интелигенција не е демократска технологија „по дифолт“. Таа по природа ја зголемува нееднаквоста меѓу оние што контролираат системи и оние што само ги користат.
Историјата ни го има покажано ова сценарио – од Индустриската револуција до неолибералната глобализација. Разликата е што овој пат процесот е побрз и подлабок.
Кои луѓе се најранливи
Најмногу ќе страдаат оние што продаваат рутинска интелектуална работа, луѓето со една вештина и силно врзан професионален идентитет, работниците под алгоритамски надзор, постарите без можност за рескил и луѓето во земји без социјална заштита. Истокот, како и досега, ќе ја плати поголемата цена.
Ако мора да кажеме една бројка
Околу 60–70% од човештвото ќе почувствува некаква форма на штета (економска, психолошка, социјална или политичка). Речиси 10–15% ќе има јасна, долгорочна корист. Останатите ќе „пливаат“ – но во многу потурбулентна вода.
Најмногу ќе страдаат луѓе што продаваат рутинска интелектуална работа, ВИ ги прави побрзи, поевтини и постојано достапни. Потоа луѓе со една вештина (mono-skill identity), ВИ не убива знаење – убива специјализации без контекст. Луѓе контролирани од алгоритми, Gig economy, дигитален надзор, AI supervisors и постари работници (45+), тука ќе има тивка социјална трагедија. Ќе страдаат и луѓе во земји без социјална амортизација и истокот ќе страда повеќе од Западот.
Кои вештини ќе преживеат (и ќе вредат)
- Синтетичко мислење – поврзување, не извршување
- Контекстуална креативност – смисла, не стил
- Морална и политичка проценка – одговорност и граници
- Физички и релациски вештини – тело + доверба
- Meta-skills – учење, критичко мислење, промена на идентитет
Брутално искрено резиме
Ќе страдаат оние што се дефинираат преку позиција и очекуваат системот да ги заштити.
Ќе опстанат оние што комбинираат човек + ВИ и имаат вредносен компас.
И најважното: Страдањето не е неизбежно. Но е неизбежно ако ВИ остане во рацете на малкумина.
Ова не е технолошко прашање.
Ова е политичко, економско и етичко прашање.
А изборот – сè уште – е човечки.
