Балканот има највисоко загадување со фини честички во Европа, а во зимските месеци нивото на честички во воздухот често е повисоко отколку во Пекинг и меѓу највисоките во светот, покажува ново истражување на швајцарскиот Институт „Пол Шерер“ (PSI), објавено од The Guardian. Истражувачите предупредуваат дека сулфур диоксидот во некои балкански градови во зима може да биде и 30 пати повисок отколку во западна Европа. За Македонија, ова не е изненадување, туку уште една потврда дека земјата се наоѓа во самиот европски врв според здравствените последици од загадениот воздух. Според извештаите, во земјава 255 од 100 илјади луѓе умираат поради загаденост на воздухот, додека европскиот просек е 57 смртни случаи
Балканот како европски епицентар на PM2.5
„Во зима, загадувањето со честички на Балканот е највисоко во Европа“, вели проф. Андре Прево од PSI. „Нивото често е повисоко од она во Пекинг, а во одредени денови е меѓу највисоките во светот.“
Истражувањето детално го анализираше загадувањето во Сараево, каде што се проценува дека околу 3.300 луѓе годишно умираат предвреме поради загадување со честички (според PSI). Наместо мерења од една фиксна локација, научниците користеле специјално опремено возило со сензори и правеле по неколку круга дневно низ градот. Резултатите покажале дека дури и делумниот состав на честичките го надминувал дневниот лимит на СЗО во 66% од времето, а често бил и осум пати повисок од препораките.
Најзагадени биле станбените населби, каде што доминира греењето на дрва, јаглен и отпад, со високо присуство на канцерогени полициклични ароматични јаглеводороди.
Каде е Македонија во оваа слика?
Македонија е меѓу трите најпогодени земји во Европа според изгубени години живот (YLL) поради PM2.5, заедно со Босна и Херцеговина и Албанија (според Европската агенција за животна средина – ЕЕА, 2025).
Иако Македонија има помалку апсолутни смртни случаи од големите земји, секој жител статистички губи значително повеќе години живот, што ја прави земјата една од најпогодените во Европа.
Најчестите здравствени последици се: исхемична срцева болест, мозочен удар, хронична опструктивна белодробна болест (ХОББ), рак на белите дробови и висока стапка на астма кај деца
Зошто токму Балканот?
Европската агенција за животна средина наведува повеќе структурни причини зошто Балканот е „црвената зона“ на континентот: масовно греење на цврсти горива, стара возна флота – просечно возило старо над 15 години, индустриски капацитети без современи филтри, урбана густина без зелен појас и слаб надзор и недоследна примена на регулативите
Во Сараево, на пример, просечниот автомобил е стар 19 години, а 10% од возилата се постари од европските еко-стандарди. Во Македонија, состојбата е слична.
Не е само греењето: храната и сообраќајот
Интересен наод од студијата е дека готвењето во ресторани е значаен извор на загадување во центарот на Сараево, каде што греењето има помала улога. „Мирисот на скара беше неверојатен – некои денови беше како во северна Индија“, вели Прево.
Ова укажува дека решенијата мора да бидат комплексни, а не сведени само на еден извор.
Европа напредува – регионот заостанува
Во Европа, изложеноста на PM2.5 е намалена за над 57% во однос на 2005 година, но Балканот останува исклучок. Само во 2023 година, доколку концентрациите биле во рамки на препораките на СЗО, можеле да се избегнат: 182.000 смртни случаи од PM2.5, 63.000 од озон (O₃) и 34.000 од NO₂
Фините честички остануваат најсмртоносниот загадувач, со 1,9 милиони изгубени години живот во ЕУ.
Загадувањето е избор, не судбина
Научниците предупредуваат дека огромен дел од здравствениот товар е целосно превентабилен. Изолација на домовите, чисти извори на греење, контрола на сообраќајот и индустријата – решенијата се познати со години.
Но додека Европа напредува, Балканот – а особено Македонија – и натаму го плаќа највисокиот здравствен данок. Загадувањето не е само еколошки проблем, туку тивок јавноздравствен шок кој секоја зима ја скратува животната перспектива на цела генерација.
А воздухот, за разлика од политиката, нема граници.
